Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/patrologiaecursu71mign
1
PATROLOGIiE
CURSUS COMPLETUS
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,
OMNlll M. PATMI, DOCTORUM SCRIPTORHOIE ECCLESIASTICORDM,
SIVE LATINORUM, SIVE GR.ECORUM,
QUI AB sEVO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III {ANNO 1216) PRO LATINIS ET CONCILIl FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GR^ECIS FLORUERUNT :
RECUSIO CHRONOLOGICA
OMNIUM QTI^ EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIC^ TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA
ECCLESI/E SvECULA,
OUXTA EDITIONES AGCURATI -iSIMAS INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM
DILIGENTER CASTIGATA ; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ;
OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QU^l TRIBUS NOVISSIMIS S.ECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS
DETECTIS, AUCTAJ INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS
MOMENTI SCBSEQUENTIBUS, DONATA ; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET
TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATE-
RIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO
AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA J
DUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICUS,
STATISTICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE,
LITURGICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE J SED PRvE-
SERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO,
QUIQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM
OMISSO, IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR J ALTERO SCRIPTUR^
SAGR^E, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM
SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM S. SCRIPTUR^E VERSUS, A PRIMO
GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT.
EDITIO ACCURATISSIMA, C.ETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDITAS
CHARTjE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS, TUM
MJMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGIvE DECURSU CONSTANTER
SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PR/ESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOL OGICA,
SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM
IN NOSTRA BIBLIOTHECA,EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES /ETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE
PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES LATINA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, D0^CTvORES SCRIPTORESQUE ECCLESI^ LATIN^ A TERTULlFaNO AD INNOCENTIUM III :
ACGURANTE J.-P. MIGNE,
Bihliotliecie Cleri universse,
SIVE CURSUUM GOMPLETOHUM IN SINGULOS SCIENTI^E ECCLESIASTICE RAMOS EDITORE.
~o-<s>
PATROLOGIjE LATIN/E tomus lxxi.
S. GREGORIUS TURONENSIS, FREDEGARIUS SCHOLASTICUS.
PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P, MIGNE SUGGESSORES,
1N VIA DICTA AVENUE-DU-MAINE, 189, OLIM CHAUSSEE-DU-MAINE, 127.
1879
Cljciiv. — Ex tvpis Paijli Dupont, 12, via dicta Bac-d'Asnieres. — lfc>lJ.12.78
IHE WSTITUTE OF L STU0IE8
10 E TORONl o 6, * 3A,
DEC - ;|
TRADITIO CATHOLICA.
SJECVLVM VI. ANNVS 893.
S. GEORGII FLORENTINI
GREGORII
TURONENSIS EPISCOIM
OPERA OMNIA
NECNON
FREDEGAMI SCnOLASTiCI
EPITOME ET CHRONICUM
CUM SUIS CONTINUATORIBUS ET ALIIS ANTIQUIS MONUMENTIS
AD CODICES MANUSCRIPTOS ET VETERES EDITIONES COLLATA, EMENDATA ET AUCTA,
ATQUE NOTIS ET ORSERVATIONIRUS ILLUSTRATA, OPERA ET
STUDIO DOMNI THEODORICI RUINART PRESBYTERI ET MONACHl BENEDICTINI
E CONGREGATIO>.E SANCTI MAURI.
GUJUS EDITIONEM
NOVISSIME RECENSENTES MELIORI ORDINK DIGESSIMUS : NOTIS FUSIORIBUS, QUJE, SUB ADDENDORUM
ISOMINE, MULTAS PAGINAS, AD RUINARTIAN.E EDITIONIS CALCEM, QUASI LATENTER
OCCUPABANT, INTER C.ETERAS DOCTISSIMI VIRI INOTAS 1TA REVOCATIS, UT
SINGULAS SINGULIS, QUOS ILLUSTRANT, LOCIS SUBJACENTES
CUIQUE LEGERE SIT OBVIUM.
ACCURANTE ET DENUO RECOGNOSCENTE J.-P. MIGNE,
BIIE?iJ»TIIEC.i: CLKRl l\!VEKfi.E
SIVE
CURSUUM CO.MPLETORUiM 1N SINGULOS SCIENTI.E ECCLESSIASTIC.E RAMOS EDITORE.
TOMUS UNICUS
PAIUSIIS
APUD GARNIEH FRATRES, EDITORES ET J.-P, MIGNE SUCCESSORES, 1N VIA DICTA: AVENUE-DU-MAINE, 189, OLIM CHAUSSEE-DU-MAINE, 1-27.
1879
TKADITIO CATHOLICA.
SMCVLUM 17. ANNUS 893.
ELENCHUS OPEUUM
OLI^K IN HOC TOMO LXXI GONTINENTUR
Cot.
Historiae Francorum libri decem 161.
Hisloria Prancorum epitomata per Fredegarium 573.
Chronicum Fredegarii cum suis continuatoribus 005.
Fredegarii fragmenta de Historia Franeorum 097.
Miraculorum libri duo 705.
Liber de Gloria Confessorum 828.
De miraculis S . Martini libri quatuor 913.
VitaePatrum 1009.
Fragmenta commentarii in Psalmos 1097.
OPERA S. GREGORIO ATTRIBVTA.
De miraculis S. Andreie 1099.
Liber de Vita S. Juliani 1103.
Historia septem Dormientium 1105.
Vitae SS. Manilii et Albini (hic tantum memoratae) 1117.
Antiphona de SS. Medardo et Gildardo IHd.
VitaS. Aridii 1119.
~>--±~<>QC*-(-
EPISTOLA NUNCUPATORIA.
LUSTRISSIMO DOMINO D. ACHILLI DE HARLAY
SUPREMO GALLIARUM SENATUS PRINCIPI.
Si quis est superis rerum humannrum sensus, si qua cos prvpriorum operum cura iangit, nondubilo, illuslrissime senatus Princeps tquin insignis beneficii loco habilurus sil Grego- rius nosler, quod novam operum suorwn editionem spectatissimi nominis taiauspiciis in luccm prodire patiaris. Optavit ilie in primis, dum viveret, scripta ut sua integra et inviolata per- venirent nd posteros, obtesiatus sacerdoles Domini, qui post ipsum Turonicam recturi essent Ecclesiam, ut ne hos libros aboleri sinercnt, neu dimidiata, quibusdam pro suo arbitrio prcc* termissis, rescribi; sed iia, ut ab auctorc ipso rclicta essent, inlibata suisque numeris ac par- tibus absoluta exarari curarent. Quanlum igilur modo graliam habiturus ei sit, qui hanc ejas libris integritalcm asscrat, assertam auctorilale sua tueatur, aul denique ab iniquorum hoini- num censura vindicet? Prceclare itaque cum Gregorio agis, qui illustrissimum nomen tuum novce huic ejus operum recognitioni priefiginon graveris. Neque enim erit, ut pulo, quirquam tam audax aut temerarius, qui Gregorianis scriptis vel tanlillam inferre ausil injuriam, cum ea sapientissimi et ecquissimi arbilri judicio comprobata viderit.
Tu vero, vir prceslantissime, rem tuo nomine (liceal tnihi hoc dicere) tuaque dignitale ac gravitate haud indignam facis, cum tuum Gregorio nostro prcesidium impertiris. Cum 'enirn refiijimem sincere ames, et gentis noslrce historiam, avitosque mores prm oculis scmper habeas ; non potes eum non probare auctorem, qucm Francica? historice parentem suspiciunt omnes . a quo religionis Christiancc in Gal iis exordia et progressum, adeoque primorum regum nos- trorum gesta accepimus. Neque vero si ille, jam supra mortalium sorlemposilus, scripla modo aua parum curat, nobis eorum, qua> is in usus noslros vivvns edidit, curam abjicere licet. /n- ferest quippe rei publkce Francicce ac Christiamr, ea non modo ab intcritu vindicare, verum Cliam eorwn auctorilatem sartam-tectam tueri adversus eos, qui vel nuctnris (iciem elevant, ob nimiam, ut ipsis quidem videtur, hominis simplicitatetn ac credulilutem; vel gcnuinis ejus operibus non minimam detrahunt partem,quasi ab interpolaloribus lemere assutam. Ego vero utrumque Gregorio prcestare sum conatus, cui qnidem facto si sententix tum gravitas accesse- rit, nce ego haud leve suscepto2 operai pretium relulisse mihi videbor, atque universis eum ap- probasse. Ea esl enim tua sagacitas, ea aquitas, ea denique auctoritas apud omnes, ut judi- cium luum inslar omnium sit, nec quisquam, qui abs te dissenseril, recte sapere censeatur.
Felicem itaque dixerim Gregorium nostrum, qui lalem palronum ac vindicem sortitus sf ', tincerum, sapientem, incorruptum, regis maximi ac sapientissimi judicio dignum, qui, post- quam catholici reniarum causarum cognitorxs officio integerrime functas e.ssct, jam summus nrbiter de universis judicium ferat ; virum, inquam, qui nihil ex foro in suam clomum derivet, j pauperum ipse parens et provisor ; qui juris ac legum cognilionem, non ostentationem scientics, sed legem vilo3 suwputet; qui cceteris judicibus non minus bene diccndi, quam vioendi formam exemplo suo commonsfret ; qui denique in seuno Harlceos, Brulartios, Thuaneos ac Bellevreost uliosque sanguinis sui heroas referat, lolosque grandi et excelso animo compleclatur,
Tali patrocinio munitus Gregorius, despiciet homines nonnullos fastidii adco delicati, ut 3jus lectionem infra se ducant, eumque tanquam gustu suo indignum penitus respuant. Ui porro rectius sapere incipient, ubi te longe aliter, atque ipsi, de Gregorio noslro senlire vicle- rint, eum scilicet virum, cujus nativa el minime affectata cloquentia priscos illos Bomance fa- cundia? magistros assequatur. Memini virum quemdam illustrem, cui mnxime familiares sunt bona> littera?, cum ex aitla regia nuper rediret, ubi le in frequenti senalus oinniumque ordi- Patkol. LXXI. i
10
n s
il EPISTOLA DEDICATOKIA. |2
num comuaiu regi ob pacem Europa conceteam gratulantem audierat, dixisse, se non quem- damnostri temporis orutorcm, sed veluli auretu illius cnlatis togalumprincipcm audire sibi visutn fuisse. Cum vero prcccellens ista dicendi fucultas, non in verborum inani sono, sed maxime in rebus ipsis posita sil ; haud vereor, ne (ireyorii nostri, quantumvis impolita et in- calla, oratio le offendul. In hislorico quippr, si aflerat ei quentiam, non aspernaris quidcm, sed, si non habeat, non admodum flagitas : dummodo res scitu dignas refirat, quales certe Gregorius referl, cum vctcrum Francorum religioncm, mores ac prima gesla genuine ac sincere commemorat. Unde mihi non satis eruditi, ted planc hospi:es in patria nostra historia esse vi- tlentur, quibus Gregorii leclio iynola ett. Quodsi tempus illud, quo scripsit Gregorius, ob ocuhs poncrenl morosi ejusmodi censores, intclligerenl certe, aliter scribcre nec poluisse Gre- gorium, pereunte nimirum, ut ipsc ait, ab orbe Gullico cultura ac studio lilterarum: nec vero debuisse, cum philosophanti ni rhetorem pauci, loquenlem ruslicum plurimi tunc inlel- ligcrent
Ccetcrum pcrsuusum habeo, vir illuslrissime, libi, cum ob prcemissas eausai, lum ob alius, omnino placitui um Gregorium, utpote velcris disciplince, quam tuntopere amus, scquestrum, sacerdotii et impcrii conciliatorem, cequi denique acjusti, cujus sludiosissimus es,propugna- torem ucerrimum : ut in Pro?tcxluti episcopi judicio patuit, in quo subornatos canones slre- nue rejecit, nullo meiu humancc potestatis, cui sese opponebat. Hic est ille Gregorius, cujus dissiputa opera, in unum redacta corpus, libi nuncupamus : vir certe natalium splendore, nec minus sanclilate, quam episcopali dignilale illuslris ; candidus, sincerus, ac minime fucatus auctor, anliquis denique prceditus moribus, quos amas el ttudiose sectaris. Nihil vero nobis oppoi lunius aut felicius contingere poterat, quam Gregorio interprete publicum hoc dare ob- scrvantioe in te noslrcc, simulque grati animi teslimonidin ob singularem istum amorem, quo lilteras, litteratosqae omnes prosequeris. l\os vero luniiila portio eorum, qui anliqws auclo- ribus lucem dare aut restiluerc studtnl, nos, inquam, plane fortunatos rrputabimus, si ea, qua soles, benignilatc hanc opellam accipias, nosque in posterum patrocinio tuo fovere ac tueri pergus. Quod ut nobis impertiri digneris, ego minimus corum, qui te, tuamquc diynitatem co- lunt, etiam atuue etiam rngo ct obtestor.
Cclsiludinis ttisc
AddictissimtJS necuon ohsequcnlissi nus Fr. Tueodekicus RuiNart. !\1. B.
CODICLS MSS. ET EDITl AD QUOS RECKNSITA SUNT OPEKA SANCTI GKEGOKIl TURONENSIS, ET NOIVE QUIBUS DESIGNANTUR.
I>- Histobia adornanria usi fuiwtis : Coriri. .lolianis riuobus, uno oliin Oorbeiensi (Corb ), alier < S Pelri B« llmacensis [Bell.) ; uno Kegia: Ribliollierae (Hea.); Colbertina? Bibliolhecae duobus, nno e monaslerio Meitensi (Colb. a), altcro S. Michaelis <Cotb. m): uno Be< censis uionasterii (Rec); uno Regiimoulis (Regm.); uno Vindorinensis abbatiaa (Fm '.) ; uno f.asinensis monaslorii (Casin.); duobus Vaticanis ( Val. Alex.); uno caniinalis Oltoboni (Oll); Palalino apud Fre- liprum (Pal); fiagmentise codd. Keg. Colbertinis, S. Ce m.mi a 1'raiis (Germ.), Collegii Clammoniani (Clar.), S. Vin- ceniii Cenomanensis (Vinr.) ; Majorismonaslerii (Majm.), etc. ; elitis Haiii (Batl), Morelii (Mor.) et variisejns leciionibus I Mor.t.), Malliise Illyrici (Itlyr.), Histobi/b CBRiSTiAitfi vet. P»t. (Ilar.), Marq. Freheri (Freli.). Kiuliotii. Pl\ llignii (Rig ), Coloniensis (CoL), Bochelli (lioch ).^ari:s ejus lectionibns (Bo h. $.), Clies'iii (Chesn ). — Fredegarii ntTOura recensuimos ad codd. Sirmondiaonm (Clar.) ei nnum illustr. Boherii (Boh.) ; ad ediios Freberi et < lnsnii. — Caaomcun vero, admss. eoslem, et Colbertinum unum Vaticanum e billioiheca 1'alalina (Vat.); ad editos ul supra ad Gregorii llistoriam, et ad duos codicos Canisianns. — Libros onto Hiraculobdu ad mss. : Lauduncnsem unum (Land ), liellovncens m iinum, Colbertinum unum (Colb u); Pithaei (1'ith.), Sanbovii [SB.J, RegiOS, Colberiiniim Tulela advec- tum (Colb. Tul. ), Colbcriinum alium (Colb. c), iiem alinm, Claromontanos d uos (Clar. a, Clur.b), Regin* Sueci;c, nunc card. Oitoboni (llom.), Viudocineusnm iinuin S. Martuii I uronensis (Marl.), Majorism>nast<*iii duos (Majm. a, M jm. b), S. Germani a Pratis qulnque, Gemelicenspnn unum (Gem.), S. Victoris Paris. (Vict.), Vati-anae biiiliothec-e 1 Val.), S. Comelii Coinpendiensis (Comp.), S. Vincenlii Cenom mensis, Fiortaeeosem, S. Cati.mi Turoa. (Gai), Bec- censem, et allos plores qoi suis I >cis notantor. I"dilos \ero adinhuimus, pra-ter recensiios, Chliclovei (Clilict.), Materni Cholinit (Cliot.), BMesdens (Ba'..), Rollanrii (Bol), Surii (Sur.), Gononi (Gm.), elc. — HiStorum septem DOBuiENTinn n censuiiiuis a I tnss. Victonnum nnum cl Claromontinum unum, cum edilis. — Testimertom S. Aiiidii nnnc priuiuoida- lur iolegrum ex dnohus exemplaiibus mss. S. Martini Turonensis et schedis D. Hosuerii. Pro appendice inter aims eodd. habiiinms unnm Corbeiensem Gregorii noslri a-vo conscrlpiiim. — Vitam S. Grbgorii recensuinius ad codd. tres : S. Germani a Pratis unum, S. Pauli Cormaricensis unum. et S. Sergii Andecavensis unuin.
X&tfrtl*
In novam editlonem sancti Gregorii Episcopi
Turonensis.
i. Nemo nisi peregrinus in hlsloria nesci', quam A 5. Quod vero hecessarinm fueril ad codices mahu»
eelebris semper apnd crudilos viros fuerit sanclus Gregorius Turonemis episcopus, qui nobilitate genc- ris, vitae sanctimonia, ac multiplicum scriplorum va- rietate inter caeteros cevi sui anlistites plurimum emi- cuit. Hic vero de ejus operibus potissimnm dicturo , exponendae ejus stirpis praeslantiae, pracclarisque ojus factis fusius enarrand s immorari animus non est\ cum ea tuin ex ejus scriptis, lum elium ex Vita, quam cum variis de eo virorum illustrium tesiimoniis in- ferius proferemus, satis superque innote^cant. Verum circa novam ejus operum ediiionem qualuor mibi po- tissimum occurrunt, de quibtts rationem reddere ope-
scriptos Gregorii opera edila recensere, non ineis sed aliorum verbis probare in promptu est : cum passim ronquesti fueiint viri erudiii, baec non salis accuraie ob veteruni codictim defectum ad auctoris mentem edita fuis^e. Agmen ducet vir hunquam satis laudan- dus Ilieronymns Bignonius, qui in pr.efalione ad Mar- culfi (orniulas plura asseverat in Cregorio Turonensi occurrere, el infinita propemodum, quo3 ab iis qui edi- derunt, immutatasunt.]dem ssepius observawllladria- nus Valesius, Hisloriae Francoruni scriptor accura- lissimus, qui cum saepius errores in ediiis Gregorii operibus advertisset, ad codices m.muscriplos recur-
rae pretium puto. Primum est,quae fuerit hujus< e rere coactus fuii. Ei quoniam, inqdil in prafalione ad editionis vel necessitas vel utililas. Secundtim, que- secundum volumen , Gregorium prcetcr cwieros cor- nam sint Gregorii opera, quove lempore aut ordine u ruptissimum esse atiimadverteram , dedi operam , ul scripta fuerinl. Tertiuin, an ex ejus llistoriae libris scripta in membranis ejus vulumina nanclsceier. Tum complnra capita siut expungenda, ut CI. viro Carolo recensitis codicibus manuscriptis qui in ejus niaiius Coinlio visum est. Quartum deniqtie, quid in hac edi- pervenerant, profilelur se nniltum ex eorum codicum
tione a me praestitum fuerit. His exposilis, qu;« Gre- gorium spectani, postea de Fredcgarii Epitome, Chro- nico et conlinualoribus, ac de Appendice nostra pau- cis agendum.
I. — 2. Merito apud omnes temcrarius audirem, si absque virorum eruditorum testimono novam Gre- g riioperumedilionem essenecessariam, postlotalias et quidem variis temporibus a virisdoctrina el erudi- tione celeberrimis publicatas, asseverare ausus fuis- sem. At cum meae asserlionis vades habeam viros eruditos, quolquot hisce lemporibus hisLori.c gents
accurata leclione , ac eorumdem diligenti cum editis iibris collatione proferisse, cum in noiaiione anno- rum, tum in propria hominum locorumque appella* lione, ac in relatione rerum gesiarum. Denique ex- ponit singillatim praecipuos locos, quos anlea corrup- tos et viliatos codicum illorum ope restiiuit.
i. Haec scribebat Valesius etiam post exaciam AndreseChesnii editionem, quam tamen iste cum plu- rimis codicibus manuscriptis collalam se adornasse lestaius est. Valesio conseniit R. P. Carolus Cointius, Oratorii Gallicani presbyter, doctrina et pietale cele-
nost-ae illusirandae operam suam collocaverunt, me fi bris, qni in rllo immenso opere, quod Annales eccle- apud viros cordatos excusatum iri non diflido : siaslicos Francorum inscripsit, passim de vitialis cum maxime id opus in me non susceperim absque Gregorii operibus conquestus est, sed potissimum ad muliorum amicoriim consilio, qui milii li.Tprenti et prae annunt 617 quo piimuiti de Gregorio agere incipit,
laboris intiliitudine delerrito aniinum adjecere. Et quidem licet illis qui priores ediiiones curaveiunt , nec doctiorem me, nec diligenliorem exislimem, quos ul magistros ultro revereor et suspicio; me lamen eo feliciorem nemo inficiabitur, quod el plures codiccs manuscriptos, qui in bibliolhecartim forulis tunc late-
ubi Valesii verba superius a me laudata adoptal : qii3e causa eum impulit, ut praHer eos codices quibus Valesius usus erat, eliam alios perqulroret, quos in laudandis Gregorii operibus, illus:r;indisqu ! historae noslroe locis difiicilioribus adhiberei. Scie!>ant nempe viri illi eruditi, quam necessarium sit editiones ve-
batit, pra? manibus habnerim, quibus Gregorii opera lerum auclorum habere perquam ememlalas, quei6
emendare licuit, et innumeras virorum eruditorum ad scribendam hisloriam rereutiores adjuvenlur.
animadversiones de regum nostrorum rebus gestis, Hanc ob causam complura exempla prof. rt Valesius,
de chronologia et geographia Gallicana , deque aliis quibus aul seipsnm, aut alios anlea errasse ostendit,
rebus ad gentis nostrne historiam perlinenlibus, qui- quod in codices non saiis accurate aut descriptos,
btis Gregorium variis nolis et observalionibus illu- aut edilos incurrissent. Verum etsi hoc maxime cu-
strarc non adeo operosum fuit. raiidum est iis qui ex antiquis monumentis hhtorioe
19
PRA
iilustran.l.c epcram navant, ul ca pun ct sinccra iiain isi anlur, id laincn pnlissiimun cst obscrvanduin rum desiinl alii ejosdem «vi auelores, qunrnni 0|ie naevi et errorcs, qni fnrtc in eudiccs irrepscrtnt, cmcndari facilc possint. Talis cst Orcgorius nostor, unious scii col SUClor, qui quidcni superMt, qqj data opers piininriim ^cntis noslrsn rcgum, qnonini lcm- pnrc vivcbal, gesla lilleris maiulaverit. Unde merilo Valesius ejni libros Sppeilst llisloriw nostrw futulum, cx quo originum rernmque Francicarum prinia no- litis potissimura repetends sit, quem isnti faciebat vir illc dpetissimofi ut hisloriae suse libros, qnos sum- mo labore cl diligentis n<>n vulgari adomavit, non- nisi commentarios in Gregorium Turoncnsein ceu- sueril appcllandos. Nec minus Coinlio ustii fuit f.re- gorius in ccclcsi asticis Francoium annalibus dcscri- bendis, qnosex ejus libris ut plurimiim contexlosvi- demus. Quanli autcm feceril Gregorium nostrum Ilie- rnnymus Rignonius, cx eo conjiccre licel quod ejns llisloriam , codicem legum antiqiiarum, et Mareuifi lo; inulas emendaias el nolis exornatas, uno volumine compiehensas , lanquam unimi corpus prisci juris, eJere decrcvisscl, alque ob id jam codices aliquot fuisset mutualus, ul testatur vir eiudilus, qui prajfa- tioncm poslhumai Marculli forniularum eJilioni pia> fisit, cujus bic vcrba descripsimu*.
5. F.a enira est Gregorii noslii fnrluna, ut qnan- lumlibcl rustico ^ermone sciipseril, nemo de Francn- rnni rcgni primoidiis absque cjus subsidio scribere v.ileat. In boc qnoque laude dignus, quod Francorum migincin nu.lis labulis respersorit, sicuti fecere qui poslea subsecuti sunl llisiurijc nostrae scriplorcs. M- hil cnim hal.et de Trojanis profugis, quos illi Fran- corum parcnlcs clfinxerunt ; nibil de aliis ejusmodi iiseniisaut fabulis, quibus llistoiia nosira postmodum, Btanle adliuc |>rinia rcgum nostn rum stirpe , infarta cst, ui patct ex Frcde^wii Chronico, ac ejusdem Fiagsnenlis, quae p .sl ipsius coiilinuatores edidimus. At Gregoiius iie ongine Francorum diclurus, primum auclorcs ipso -upciiurcs consuluit, quomm cum les- imionia retulis-el, panca de iisque vulgo ea de re tircumfcrebanlur subjunxii. Ties in banc rem auc- torcs profcrl, Sulpicium Alexandrum, Renatum Pro- luluriim Frigeridum , el Orosium hialoriogiaphum. 1'osircmuni ncmo non novil ; dno alii nonnisi ex Cre- gorio no.-lro uoli sunl : qua*. vero ab iis de Rornanis nairantur, ita caeteris historiae Romanaj monumentis Mint consona, ut eos uuoque de Francis vera scrip- sisse vix quisquam inficiari possil, raaxime cuiu vi- deantur circa illa tempora floruissc.
6. l.x illorum vcro auctoruin lestimoniis paiei , Francos diu in ea repione steiisse , quae ullra itlieui ripamposila esl, quam idco in Pcutingeriinis laliuli-, sliisque \e:eris Germanix descriptionibus Francinm appellari uon dubitn. Hane ccrie co iiomiue diserte iiiincupavit Sulpicius Alexandcr a Grcgorio laudatus : cx quo eliam colligiinus Ampsivaios, Chattns, Brnc- teros ct Ghamavos Francia: gonlis surculos fuisse. Quippc cum Arbogastes Romaui imperii majesialeui
FATIO. 1G
A a Francis vidlat.iinullurus Rlicnotrausg essoio /V«?i- eiam trajecissct, Rrucleros riiKK proxiuios, ct piguni qucm incnlcbanl Cliainavi, nullo sibi occursanle, dc- pnpu'a:us esl, inquil ille auctor, nisi quod panci ex Ampsivariis el Chattis Marcomerc duce in ultcrinri- bus cnllium jugis apparuerc. Si enim, ul scitc obsor- vat Valesius, his pupolis non prashisset Marroincrus, qucm supra idcni Sulpicius Francorum regidcm ap- pellavorat, nec priorcs duos populos delendcre dc- buisscl.ncc duos posleriores babere pnluissel mililcs. Regcs an luiic liabncrinl Franci, an veio duces so- lummndo , aut quovis alio nominc appellarenlur, principes, subregulos, aut regales, inquiril Gregoriu-, remque in medio relinqucre videtur, cum apnd eofl auclores ante Eugcnii lyranni tempus nemo c Fran-
B cis rcgis titulo donatus occurral. Qua in re gnviler culpatur a Valesio, qui rcges apud Francos semper exstilisse conlcndil. Verum elsi de rcgis nouiine disputaedi aiiinuis non sii, non tamcn evmci pnsse arbitror ex anliquo ullo monumento, Francos omnes tunc temporis unico regi paruisse. Quamvis ceitum vidcatur familiam aliquam inter eos fuisse primam , ul lnquitur Grcgorius, el nobAiorem, ex qua pnpuli reclores assumi consueverant, quos Romani scripio- res, pro aliarum geiilmm more et suo loquendi modo, rcges aul regulos appellarnnt ; quo vero nomine apud ipsos Francos dicerenlur, quis divinare velii? Inier eos lamen reges aliquem fuisse caeieris prxstantio- rcm inficiari noiim, cum ejusmodi fuisse videatur cx ipso Gregorio non solum Cblodio, sed el ipsemel
0 Chlodoveus, quem legimus complurcs e suis coiuan- guineis Francoruni rcges habuisse, qnos unum posl altcrum monarcbioe desidcrio captus oppressit. V.i quidera cum post ejus mortcm filii ipsius regnum in- tcr se diviserint, hunc antiquum fuisse gentis inorein vix quisquam negare pntest.
7. Francorum itaque in ulteriori Rlieni ripa sedcs erat : sed gcns bellicosa et quietis impaliens Rbeno S33pe transmisso Romanorum provinciasdepopulaba- tur, unde nala^ passim occasiones mulla praelia con- serendi, in qnibus Franci modo repressi ac victi, modo eliam victorcs fuerunt. Turbalis interea Impe- rii rebus ob exortos tyrannos, utraque pars cns ad sibi auxiliandum advocavit. Nec diu intcr Romanos luerunt, quin ex iis mulii sua virtule, el 2nimi mag-
D nitudine primos miliii.e honoiis gradus, immo et ipsa civilia officia meruerint. Et quidem jam lon^c antca fcedera inieranl Rornnii cum Francis , quae nonnisi renovalafuisse Eugenii lemporibusexSulpiciiAlexan- dn verbis testatur Gregorius. Nec immerito, si ve- rum sil quod Constanliniis Porphyrogenitns impera- tor ad Romaniim fdium suum scribit, scilicet Con- stantini Magni dccreto 6ancituin fuisse, ne Romani, excepiis solis Francis, cum barbaiii unquam natjo- nibus foedus inirent. Haac quippe sola erat vi:;cendi Francos ralio, si foederibus inilis, aut alio quovis niodo a soliti- praed-.tionibus abslinere cogerentjur. Unde Lil>anius Ul Panegyrico C^nstantio et Constanli iruperaLoribus diclo, l>is principibus gratalatur ob ju-
17
PlWEFATiO.
18
gum grave Francorum cervicibus impositum, quod A Wisigotiliis qui Seplimaniam vicinasquc provincias
quidem jugum aliud non fuisse subjungit, nisi quod islorum principum virtute Fraaci intra lines suos re- pressi, deinceps Romanorum provincias aggressi non fuissenl, ruin idem oninino censeri debeat vel Fran- cos coucitatos vincere, vel efficere ut non conciten- tnr. Franci igitur, inquit, lam grave jugum subierunt. Eienim hxc illis servilus est nullos habere quos depr<e- tiaitnr.
8. Cum vero inclinaia omnino iroperii Romani ma- jcstate, nullus jam Francorum armis resistere po- lensesset, non moJo provincias depraedaturi, sed se- dem sibi certam acquisituri Rhenum iransicrunt, quod cuni primo variis irruplionibus tenlassent, sensim landem variis progressibus inodo una , modo altera
regtbant, lotam ferme Galiiam suo iniperio adjecil, Calhrdraque regni Parisiis consliluta, florenlissimuin illud regnuin, quod hactenus, Deo Opl.. Ma\. prae- stante, perseverat, ad summum fastigium extulit, cu- jus praece sores tanniiu fundamenlis imponcndis in- sudaveranl.
9.Quaenam vero antc illud tempus regiminis forma apud Francos valuisset, quae essent eoruin lcges aut consuetudines, quove ordine reges aut pairibus suc- ccdeient, aul ex regia lamilia eligereiilur, quam dc- nique reges baberent in subditos aiictoritaiem, diffi- cillimum esl expoiiere. Eorurn religionein uno verbo indical Gregorius, cuni eos fanaiicorum, id est paga- norum, errorilms fuissedeienlosait, priusquam Cblo-
urbe aul provu.cia sibi acquisilis, oblinuerunt. Pri- B doveus Chrisiianam religioncm amplexus fuisset
inuin, qui in Galliis regni fundamenta jecit, Pliara-
iniinduir. vulgaii auctores appellant : at dc eo lam
apud Gregorium, quam el apud Fredegaiium, ejus
cpiioinaiorciii el conlimialorem anliquissiinum,allum
ubique silentiuiu. Is honor , si Gregorio credauius,
poiius Chlodioni , seu , ut eum appellat, Cblogioni,
doberi videlur, qui apud Dispargum caslruni iu ler-
inino Thoringorum , seu, ul alii scribunt, Tungro-
rum, inhabilans, iuissis piimum Camaracuin expio-
raloribus, hanc postea urbem totamque regionem ad
Soiuoi.am iluvium occupavit. Haec solummodo de eo
luemoral Gregorius. De Meroveo vero rege id unum
dietl, quod e Chlogionis slirpe procreatus asseralur.
Iliijus lilius Childericus fuit : cujus variam forlunam,
nonnullos tamen ex iis Arianos fuisse colligimus ex eodem auctore.qiii Lantechildem Clilodovei sororem Arianam fuisse commemorat. Hujus quippc s.ciai crrores a Gallis seu Romanis illa non imbibcrat, qui ab iis piane cranl immunes, sed aut a conlribulihus suis, aut cerle ab aliis barbaris, quos fere omnes hoc veneno infectos luisse nemo nescit. Tantus vero erat in Francis ad pugnas ardor, tanla ad bellum propen- sio, ut, tesle Libanio, felicitatis apex apud eosessent belli tempora, et mulilali uno membro, parte reliqua integra pr.eliarentur. Singulis aulem annis sallem semel in unum conveniebant de rebus majoris mo- menti toliociituti, id est de bello in hosles promo vendo, aut certe de aliqua irruplione facienda in vi
cst c regno expulsionem, et posl aliquol annos, C cinos populos; capta pracda, singuli sorle aul alio
id
«jiiibusEgidiusRoinanic iuililiae magister Francis prae- fuisse dicilur, resiiiutionem, solus narrat Gregorius : al cerliora sunt qu:e de cjusdem regis in Gallias cx- pcdiiiombus habel, iu quibus Auielianum et Andega- vos urbes clarissimas obtinuisse meinoralur. Obnt Childericus m Belgiea secunda, ubi prope Turnacuui lumulus ejus nosira ;eiaie deleclus esl : cujus si quis cupit accuralam habere desci iplionem, icgat libruni ca de re a Chifflelio edilum anno M>55 : prctiosa \ero ciuiclia quae in eo iuventa sunt, in Bibliolheca rcgia Parisiis lialicmur. Au vero illi reges in Galiiis sedes iixas habiieiini, nusquani diserle c.xprimil GiCgorius; ci>s lamen regnum suum in Belgicue secuud.c fines protendissc, uude in alias Galliarum provincias cx-
quovis modo parlem suam oblinehant. Quod ila re- ligiose servalum fuisse colligimus ex ipso Gregorio, ul ne quidem rex aliud percipere solcret, quam quod ei < oiuniuni sorlis lege obtigisset.
10. Illi porro convenlus Caropus-Martius, vel a Marte bellorum deo, aul a Mailio mensc, quo fieri solebant, nuncupabaniur. Ninc cum postea in Maium niciisem a Pipp;noUanslaii fuisseni, passim Campus- Maii, scu Madii ap; ellali fuerunt. Campi-Manii con- vocatronem a Clilodoveo faclam commemorai Grego- rius tlistoris lib. n, cap. 27, ad qucm omnes cinii armorum apparaiu convenire mandavit, eorum nito- reni oslensuros. Nec dubium est quin eviam, si inter aliquos Francos lites aiitjurgia forleoboria fuisscni, curreb.inl, vix quisquam dubiiare potesl. Eamque H iu ejusmodi convenlihus finirentur. II ac primuni fa-
Gregorii fuisse menlem colligo ex subsiiiulione de Egidio in Childerici locum facla. Egulius enim in Bel- gica secunda niorabalur, cujus regni seJein Auguaani Suessionum adliuc lenebal iilius ejus Syagrius, cuni cum exmde pulsum ac deviclum Chlidoveus landeui occidi curavit. Sed et ipse Chlodoveus, rcgiii paterni factus baeres, nihil nou movit, ulelrcgioncsGallisscu Boiiiiinis adhuc subjectas invadcret, et vicina quoque rcgna suo imperio subjugaret; quue ei luit occasio miiltos e suis consanguineis uiorte alficiendi. Occisis iiaque qui e gente Fraacorum eranl, aliis regibus, intereioplo Syagrio Romanre miliiise praefecio, supe- ralis uon sttinel Burijundiunibus. ac deuiqsie deviclis
ciliaerant; scd dilalalo ooslca pcr complures pro- viucias regno, piceur illum convcnlum generaleni, alii cum reruni necessitas exigebal a regc convoca- b.intur : qui iicel quandoqueCampi-Mailii aut Cainpi- Madii uuncupati fucrinl, ul pluriinum tamen Placito- rum noinineapud veleres aiielores solenl designari. Sid el cum prai negoiiorum nnillitudine, aul itinc- rum ioiiginqiiilaie diflicillimum fuisselomnia negoiia in uno loco, aul inlra paucorum dierum inlervalluni teruiinare, in majoribus civitalibus inslttula sunt pla- cita stalis temporibus, quae a comitibus aliisve ofii- cianis hahebantur, immo eliam ei a!> cpiscopis el ab- balibus, quoruni juuVcio res, qiuc lanli iioh eraut mo»
19
nt.F.FVTIO.
20
mentl ut ad rogium palaiium deferri dobcrcnt, linic- A biom quarumdam civihus soa privilegin scrvaia fuissc
b.mtur. Poslea cl in vicis et oppldis ininora eti.itn placita inslilula fucrtint, qulbos pnccrant ofliciales a eomite detignali, qui ideo vicc-comiics, aut vicarii appellaii leguntur.
11. Indc porro nati sunt varii oriioialium ct iligni- taium gradus inicr Francos, qjuoruin nomina et ofii- cia ut plurimum a Romanis muiuaia fuerunt. Qui ex
nobilissimis f.miiliis cxorli, nullo pcculi.iris dignitilis tilulo designabanlur, ii viri fortes, scniores, majo- res-natu, primores, priores, primules, eptimales, macj- >iaiejappellabaulur, qiiorumconsiliis rcx in placitisuti solebat. Alii vcro aulicas dignilates consccuti, cr.uit cancellarii, rcfercnd.irii, domestici, cubicularii, ca- inerarii, comiles-stabuli ; praecipui erantpalatii prin-
rolligimus, quod a rege, cum earuin possessioneui iniliat, sacramcnlum cxigerent, ut sua ipsarum pri- vilcgia inlegra scrvarenlur.
13. Ilaud minus ignotae sunt legos, qncis Franco- nini gcns ante stabilitam eorum inGallis sedem ulc- rentnr. Memoral Libanius in pauegyrico jam supra -a me laudato leges.quibus erat sam itum apud Frau cos, ul qui apud eos majora auderent, majoribus etiam honoribus potirenlur. Celebris semper fuil apud majores noslros lex Salica, de cujus origine et rariis additamenlis viri erudili passim scripsere. At cum cerlum sit eam ad posleros, qualis priiuilus fuit a Francis adbuc ctbnicis inslituia et dictaia , t.on fuissc transmissam ; vetcrnm Francorum mores
cipes wimajores, clc.Nec omillendi regis nutriiores, B cximJe> ™axime in his quae ad religionem pcrlinent,
bajuli vulgo dicli, maximae apud principes auctorita- tis. Al illi quibus civitatum cura commissa erat, co- mites dicli suut, qui et suos quoque in civiiaiibus olficiarios babebani, qui passim in formulis recen- s-enlur. Duces vero supra multoscomitalus constiluti, polissimum cxcrcitibus praeficiebaniur : quanquam el suus eliam militcs baliebant comites, quibuscum ad bellunijCum urgebal necessilas, progredicbantur. Qui vero in Burgundia aul in provincia Patricii dice- bantur, nomine lcnus sub Francorum regimine a du- cibus distincti erant. Tribunuin alicubi memoratGre- gorius, qui et alio in loco de tribunilia poicstate lo- quilur. Comites autem qui tribula aliosque fisci re- ditus in provinciis debitos ad principcm deferri cu- rabant, eliam el comilatus suos quandoque aut pre- lio emebant, aut, ul in iis continuarcnlur, prxmis el peiunia obtinebant. Qu?e causa fuil ut viri ignobi- les nonnulli ad cjusmodi dignitatcs evecti fuerint. Fisc;iles lamenpracier eos otliciarii fuemnt, sic dicli, qu d villarum regiarum curani babcrent; i|ui et ipsi sub se fiscales variorum graduum ofliciarios cl ser- vos habcbanl, qui passiin laudanlur apud Grego- riura.
12. Locus liic esset inquirendi, qu;enani fuerit ;ipud velcrcs Francos intcr familias differentia, utriimve medius quidam intcr nobilcs et servos lue- ril boininum status. At iste uodus absque aliquo ino- numento solvi non polesl, cujusinodi de Fr.mcis an-
exploralos babere non possumus. Modum quo legni Chlodovci nomine Chloiildem de-ponsarunl, exhibet Frcdegarius in Epilome, capile 18. 0/[erenlest inquil, solidum et denarium, ul moi, eral Francorum, eam partibvs Chlodovei desponsant. Quod in vcteribus for- iiiulis apiul nignonium, num. 5, secundum legem Sa- licam fieri dicitur. At nihil de iis babel noster Grc- gorius ; sed lib. ix Hislorie, captc 20, exemplar re- lerl pactionis, in qua de doie et morganegiba, id cst dono quod marilus uxori primo die nupliarum mane olTerebat, agilur. Veleres Francorum bges a paga- iHsnio primus expurgavit Tlieodoricus, perfecere. Childeberlus et Cblotariiis ejus fialrcs, quas ilem auclas el emendaias publicavil anno 050 Dagober- C tus, ut ex pra'fatiuncula ad ejusdem regis capitula- ria patet, quam in appendice dabimus. Lfgis autein Saliese aul alterius cujuslibet, ne nomen quidem, pra>ler ccclesiasticos Canones et legem Romanam, iisquam exprimit Grog»rius : at ex iis qu* narrat, facile colligimus Salicae legis scita quac ad regimen pertinenl, a Francis semper constaniissime fuisse observata. Tale est illud ex capite 62, num. G, quo cavetur, ne ulla Salicae lerr;« portio ad mulicrein veniai, sed tola ad virilem sexum devolvatur. Quod accurale in regni successionibus observatum fuisse ex Gregorii Hisloria discimus. Nusquam enim apud eum legimus in regni divisiombus feminas in par- tem venisse. Immo, si quis rex absque maribus fato funclus fuit, non ipsius liliae, sed aul fratres aut ne-
tcqu^m in Galliis siabiliti fuissent, nusquam reperi. potesad regni successionem accesserunl. H;ec prinia
fuit inter quatuor Cblodovei Magni filios regni divi- dundi ratio ; eademquepostCblolarii monarchaemor- tem inler ipsius lilios servaia : el Chariberto aut Cbildeberto regibus, absquc virilis sexus liberis de- funclis, non eorum liliae, sed fratres successeruut. \k. Kttamen ea erat e regiis liberisliliarum digni- tas, ul in probis aucloribus nusquam invenias uilam aliis qinm regibus in mairimouio locatam. Quin eliam iuni cum in palerna doino conjugii expertes manebant, Heginoe nuncupabantur; forte ut nie- ininissenl solis se regibus lore desponsandas, nec aliis copulandas viris, ne tain illustre nomen delur-
Iloc unum constans invcnio, Franci noinine bominem liberum el a qualibel serviiule iminunem designari. Cum vero Franci siinul cum veleribus Gallis seu, ut lunc loqucbantur, Homanis, in unum popiilum coa- Itieruut, homines alios ex nobilissimis et senaloriis, iil habel Giegorius, familiis exortos invenio, alios servituti mancipalos, alios ingenuos natos.alios vero scrvilulis jogo, dominorum snoruinjbeneficio, omnino \el cx parle absolulos. Qui cx veleribus Gallis aul opibus prx'Slab;inl,aut eranl cx antiquis familiis orti, dignilales, etiam prar.cipnae, sicul et veteres Fianci, oblinuerunt, factiquc sunt comites el duces ; quos
ideo passim apud GrcgoriuinlegiiiKis bis vucibus do- parent. Sic et reguui lilii regcs pas^im appellaios iignalos, Francus aul llomanus (jcncrc. Quin «l ur- ln\:bO logimo», quod patemo icgno substilucndt lo-
.->, PR^FATIO. 22
rent. Mos enim lunc cratintcr Francos rcceptus, nt A usurpasse, quasi aliquando Francos vicisset; exer- rege mortiio, pro filiorom numero regnum dividere- citum movil , ut Constantirropolis urbis cxpugna- tur; ei ita in suo quisque regno eral a caetcris fra- tioue, subjugato imperio, tanta irnperatoris vanilas tribus absoluius,utnullusesset qui in fralerni regni diluerelur. Et quidem non minorem se agnoverat
refjimine quidquam potestalis haberet. Id ex eo pa- tct quod Guntramno .accidit. Nam cum Glios non baberel, etsi nepotum suorum, ut loquimur, id est fiiiorum fratrurn suorum, paler vulgo nuneuparelur ; cum tamen episcopos in Clilolbarii parvuli regnum misissei, qui cum ejus regni primoribus de Praelex- laii caede in loco sanclo facta inquirerent; Cblotarii primales id se non permissuros esse coniestati sunt, cum ad ipsos, regis sui lutores, allinerel auctoriias regali sanciione male acta comprimendi. Et re ipsa nunquam impedire poluit, quin Melanlius, in Piae-
Chlodoveum Anastasius imperalor, cui, testaute Gre- gorio, codicillos de consulalu transmisil in honoris et amicitice lesseram. Non enim aliquam abimpera- lore potestalem ex hoc accepisse censendus est Chlodoveus, qui jam tunc temp.)ris imperaloreui ipsum potenlia superabat. Exinde tamen Clilodoveus more imperatorum diademaie rcdiuiitus in publicuiu procesMi, et blaltca, id est purpurea vesle, usus, Augusii oomine donalus fuil.
15. Ilanc aulem summam, qua pollebanl reges noslri aucioritateiu, non supcrcilio in populos, ve-
textali sedeni ipsa agenle Fredegunde intrusus, Ro- B '«li orientales reges qui a popularibus suis adorari
ibomagensi Ecclcsia potiretur. Reges vero aetate mi- nores qui regno administrando nondum habiles et idonei erant, manebant sub lulela el mairis, si su peresset, el regni ipsius oplimatum, ul dc Childe- berto Sigiberli, d Chlolario Chilperici lihis ex Gre- gorio liquet.Childebertus idem annos vitae qualuor- decim egressus, a pairuo suo Guniramno rex, id est
consueverunt, non eiiam auri et diviliarum ampliiu- dine sibi concilianmt, sed amore in populos, et mu- luo popularium in regem amore, qui in Francoruiu cordihus a nalura insilus videtur. Hinc faclum cst ut caeterue nationes, quae inclinato imperio variis in provinciis sedes acceperant, baud diu eas servare potuerint, quod sua polesiate abulerentur. At Franci
populis per se ipsum regendis potens, seu, ut loqui- quas provincias virlule sua acquisierunt, non soluin
mur, major declaratus esl lil». vir Historiae, capile33; servavere incolumes, sed etvicinasautsibisubjecere,
cx quo etiam capile insliluendi regis modum disci- aut suis contenli finibus effecere tribtilarias. Quis
nius. Nam ibi Guntramniis daia in Childeberti manu nesciat Wandalos, Alanis exsiinetis, Africamvix uno
lia&ia, dixit: Hoc csl iuduium, quod libi omne regnum sneculo-obtinuisse, ac paulo post Suevos in Gallaecia
meum tradidi. Certe ex veleribus numinis discimus, jugum Wisigotthorum subire fuisse coaclos? Haud
hastamapud Francos reghe potistatis insigne fuisse. diulius subslilere Burgnndiones in Gallia, Ostrogot-
ChlodoveuS tamen post Sigiheni Coloniensis regis el C thi in Italia, Wisigollbi iir Septimania. At Franci
ejns filii necem in clypeo evectus, rex eorum loco hodieque in Galliis perscverant, qui in ipsis stabiliti
constitutus fuit. Sigibertus autem a Neustrasiis in regem aceeptus super clypeo impositus est. Nec aliler Gundobaduin-Uallomerem a suis in regem evectum fuisse leginrus. Supreinum auiem reguin noslrorum dominium soli Deo sulijectuni memorat passim Gre- gorius, cum eos, nisi jusiitiam exercuerint, judicium Pei sibi imminere admonet ; cujus rei egregium ha- bemus exemplum iu libro v Historiae, capile 19, ubi Gregorius Chilpericum alloquens, regi quidem epi- scopos omnes esse subjectos lestaliu ; regenr vero ipsum nonnisi Deo, qui criminum quorumcunque hominum ullor esl. Si quis, inquit, ex nobis aberra- verit, a te polest emendtiri ; si vero lu excesseris, quis
regni primordiis, Alamannos, Bajoarios, Thuringos, Saxones, Winidos, Sclavos, aliasque naliones, aut subjeclas sibi, aul tributarias fecere. Wisigottbos cxpulerunt ex Seplimania, Burgundionum regnum plane exstinxerunt, Ostrogolthos iir Ilalia terruerunt, Langobardis, qui Gotthis in ltalia sm cesserant, tri- buta imposuerunt : iique ita erani ipsis addicii, ut neiiue regem sibi conslituere auderent absque Fran- corum venia. Uno verbo nihil non Francis parebai : quorum amicitiam et ipsiimperalores tantifaciebant, ut eain crebris legationibus, largilionibus pecuuia- rum, el provinciarum cessionibus captarent; parum- que abfuit quin tributa ipsis penderent, id sinedubio
le corripiet? Loquimur libi, sed si volueris, audis; si D facturi, ni pudor ohslitisset. Cum enim ea ab impe-
vero nolueris, quis te condcmnabit, nisi qui se justi- tiam esse pronunlii.verit ? Nullum eliam supra se ho- minem aguoscebal ChlolariusChilperici ipsius pater, qni post fralruin suorum eorumque liliorum funera monarcha factus, cum proximus esset morti, ac vi febris magnopere vexaretur : Uva, inquiebat, qualis e.lillerex coelestis qui tam magnos rcges inlerficitl llinc nunquam tulerc Francorum rege-, ul ne mi- nima quidem subjeelionis umbra eorum imperium ohscuraretur. Memorabile esl hanc in rem Tlreode- beili Austrasioriim reyis facinus, qui relVrcnle Aga- thia auciore Groeco, cuin audiisset Jusliiiiaiiinn im- pctatoretn iuter alios titulos, Francici eliam noiiieii
ratore Theoderiei reg s legaii exigerc voluissent, imperator, inquil Theophylaclus Simocalta libro vr llistoriarum, legatos buinaniter muneratus, Francos" adhortalus esi, ut citra pretium societatem inirent, cum ferre non posset barbaros a Romanis tribuluiii exigere.
16. Tanla quippejam tunc eral Francorum fama, lanlaque sub illis principibus populorum felieilas, ul el vicinae gentes, qnx ex Romani imperii reliquiis a barbaris fueraiU subjugat;«, tesle Gregorio , Francos bahere reges desiderarenl, snb quibus, el religio ca- tholica, qtiam nuper amplexi fuerant , ftoreret,et liberlate sua populis uti iiceret. Id autem contisit post.
23
Plt/EFATtO.
J4
Gbisdovti conversinicm, cum non solum Reinigium, A ditas, aul alia quacvis ratio principibus conlrarimn
sui et loliiis gentis apostolum, se<l alios quoque episcopos, ei quibus iniilii in Galliis tuuc eranl san- ctitate celcbres , consiliarios adbibuit. Exstal ea de re beali Rcu.igii cpislola, quae principis offi. ia pautis \crbis, scd cfficacissimis complectilur. Ca'terinn lanta ex tunc ccepit e^se episcoporum nuctoriias, ul niliil fere ;ibsque eorum consilio (ieret. Tesiis est Gregorius complnrc* eorum legalionibus functos fuisse ad exteros principes. Si vero inter fratres post rcgni divisionem aliqua exorirenlur dissidia, com- ptinebanlur pcr cpiscopos : ciira quorum interven- tum vix qiiisquam, qui a rcgisgralia cxcidissel, eani iccuperabat. Harum simUiumve rerum exempla cori- geicre iioii videlur operae prelimn , cum passim le-
stiasissct , episcoporum monitionibus et intcrcessio- nilms cedebant. Rem paulo plusquam caeteri promo- \ rr.it Cblotarius liujus nominis primus, qui , ut om- nes Ecclesiae rcdiiuum suorum partem lisco persol- vcrent, decreto sanciverat. Al connivenlibus regis voluniali , melu aut adulatione , ca-tcris episcopis , Injuriosus, Turonum antistes,rem adeo insolilam non ferens, insalHtalo rege abscessit :quo facto com- motus rex, ductusque pcenitentia, ut episcopus redi- ret rogavit; eumqu>% fracto propriis manibus edicto, laudatum muneribus honoravit, quod ei lam salubre consilium inspirasset. Quam vero in his servamlis re- ligiosi fuer nt reges uostri, scribitGregorius libro ixv capile30; sed memoria aeterna dignum est Cbari-
cloiibus in Gregorii Hisloria occurrant. Certe cum g berli regis factum , qui cum ab Eufronio episcopo
in cxpcdilione Ilispanica Gunlrainiiiexcrcitus rapinis inhians rem male gessissel, convocalis rex quaiuor cpiscopis cuin aliis e regni primatibus, exercitus ciu- cmm causam excutere coepit, referentc Gregorio lib. "Vin Historiae, capite 30. Sic el post Practexlati mor- tcm, idcm princcps tres episcopos ad Chloiarii regni oplimates dclegavit, qui ea de re inquirercnt. Deni- qiie ciuii iilcm Guntramniis de legitimis Cblotarii , Cliilpcrici ex Fredegunde filii , natalibus dubitare videretur, regiua accersitis inprimis regni prioribus, id est episcopis, etc, iilii sui naiivitalem fuisse legi- liiuam sacramenlo approbavit. Minime itaque mirum ctiiqnam videri debet, si episcopi suis in urbibus pri- vatorum causas cum adjunclis comiiibus aliisque
monitus fuissel tribula a suis ministris apud Turones fuisse exacta, ingemuit, tum libris censuum incendio traditis, aureos quoque jam receplos Turonos remi- sit : veritus , ne quod ofliciales suo nomine etiani ipso inscio exegerant, in suum caput Dei et sancli Marlini indignationem concitaret.
i8. Quantum vero calholicae religionis professio- ni addicti semper fucrint reges nostri, ex eo maxime patet, quod uxores lueresi infectas ducere nuuquatn voluerint. Brunichildein Sigibertus uxorem habuit, Galesvinlbam Cbilpericus ejus frater, ambas Athana* gildi Wisigotlhorum regis filias, et Ariana haeresi coutaminatas : at neutra in thorum regis admissa est, quin prius haeresim suam ejurasset. E contrario
officiariis jndicarent, ut ex antiquis formulis aliis- r nostrorum regum filiae exteris regibus a calholica
que ve:eribus passiin monu:i entis . immo et ex Gre- gorio noslro certum est, cum ipsi de majoribus rcgni causis senleiiliaiu fcrrcnt.
17. Neminem enim in suis regnis majorem episco- pis agnoscebant reges noslri, q'.ios Chrisli ucarios, et wysterioruu Dei dispensatores esse scicbani. Hinc primi in placitis adsidebant, eorumque nomina ante quosiibet alios recensebantur. Filios rcgum ipsi e sa- cro fonte suscipiebant: ad mensam regiam non raro etiain invilabanlur, eorumque bencdictionibus mu- niri reges ipsi flagiiabant. Unde aliquando Chilperi- ciis rex, ut olim Jacob ad angelum, se non dimissu- nim Gregorium nostrum asseruil, nisi prius ab eo bcnediciionem reccpisset. Quac rcgiim noslrorum re-
fide alienis in matrimonio collocatae, suam religio- nem inviolatam intemeratamque servaverunt : atque hoc primum praecipuumque matrimonialium pacto- rum fuit, ut suae rcligionis liberum exercitium regi- nae illae baberenl: quod quidem paclum cum Amala- ricus, qui Chlolildem Cblodovei magui filiam duxerat uxorem, violare lenlasset, morte, quam ei Cblotildis fralres intulcrunt, perlidiam suam eluit: illa vero in fide calholica consiantissime perseveravit. Iisdern coodilionibus Chlotsinda , Chlotarii I fllia , Alboino Langobardorum regi , Ingundis llermenigildo regi Wisigoltiiorum in Hispania, et Bertha Cantiorum in Anglia regi nupserunl; quae quidem regiuae omnes, non solum catholicam lidem perseverantercoluerunt,
ligio ac pielas eos movit, ut nnn solum priscas cleri- ]) sed cam quoque viris stiis inspirarunt, adeoque gen (orum Ecclesiaiiuiique immunitatcs, quae ab impe- 'Hioiibtis conci ssae fuerant, conlirmarent , sed et ul
novas eliam veienbus adjicerent. Rcinensis Ecclesia in qua fuerant in Clnisto generati , simul et beati «leinigii eorunulem aposloli basilica, omni immuni- tate gaudebani , leste Frodoardo. Narrat Gregorius libro ni Uistorix , capite 25, ea oninia quae ab Ar- veraorum Fcclesiis lisco rcddi consueverant, ipsis a Thsodeberlo rege indulta fuisse ; quod Childebcr- tus II, lib. x , capile 7, confirmassc mcinnraiur. At Turonenses non modo clerici, sed et cives oinnes , a quovis iribulo er»nHil)cri ob rcverentiam sancli Mar- ti;:i. Si auiem alir"ando iccaJion ministrorum cupi-
tibus inter quas ipsae versabanlur. Horlalur ea de reNicetius, Trevirorum sanctissimus antistes, Cblo- tsmdam in epislola, in appendice hic relata, ut scili- eel non soltim religionis suae integrilatem virltitibus et vilae sanclimonia conservaret , verum etiam ut et verilaiem ejus viro suo, Alboino regi, el omnibiis Langnbariiis ipsi suhjectis persuadere conaretur. Et (|uiilem licet infrucluosi fuerint Alboino Clilolsindie cor.aius, quae lamen ipsa lunc seminaverai , posiea , ut iiiiidem existimare licel, piillulaverunt, cum alte- rius reginae ex gentc Francorum, testante nosiro Gregorio, oriund;e, Thcodelindae scilicet, suasu Agi- lullos cum geute sibi subdita fidci coiliolicae confes*
cc PR/EFATIO. 26
sionem amplexus est. Idem contigit apud YVUigot- A sed unica auctoritate regum fuissc institutos innuera ll.os ; seminavil Chlolildis , quoe cliam sanguinis sui videtur. Verum si Gregorii verba, resque ab eo nar- cffusionelideicatholicasveritatemAmalaricoregnante ratas paulo accuralius perpendamus, eomm tempo- asseruit. Irrigavit Ingundis, cum Hermenegildus ejus rum disciplinam talem fuisse animadvertemus, qu* conjtix, Ariana haeresi ejurata , ad fidem catholicam iia regum auctoritati providerit, ut canonum eccle- accessit : at messis inlegra congregata fuit, cum Rec- siasticorum vigorem non convellerel. El quidem cum carcdo re»e lota Wisigotlhorum geus catholicai Ec- tanta lunc esset, uti ex Gregorio observavimus, epi-
clesiae nomen dedii. INec minus feliciores fuere Ber- thae in Anglia conatus, quae virum suum , primum quidem morum suavitale lenitum, ac posiea sancti Augustini aliorumque monachorum a Gregorio Ma- gno ex Italia missoruin praedicationibus Chri>tianum faetum viderc meruit. Atque ita, juxla Apostoli sen- lenliam, viri infideles a mulieribus fidelibus sanctifi- cati, Ecclesiam catholicam per toiam fere Europam
scoporum in regno auclorilas el dignitas, nihil nou magis rationi et aequitati consenlaneum fuil, quam ut nemo sine regis consensu et auctoritate hunc gradum adipisceretur ; sicut et ex altera parte , si quidein juxta eorum temporum disciplinam Ecclesiae viduatsc eleciionis libertate gauderent, sequum eliam eral ut illae suis legitimis juribus fruereut>ir. Sic aulem res agcbatur. Defuncto episcopo, electio successoris sla-
amplificarunt. Jam quippe antea Burgundiones fidem B lim in ea fiebat civitate, quae erat pastore viduala
calholicam amplexi fuerant, ct id Francorum exem-
plo, ac Remigii corum aposloli miruculorum lama in
ducli, quod ipse Avitus in collalione contra Ariai:os
l>rae>ente Gundobaldo rege facta attestatur. Ut nulla
superesset in toto Occidente provincia, qtiae Francis
salutem suam non deberet, unde non immerito Gre-
gorius, re multo magis quam nomine Magnus, lib. v,
epistola 6, praeclaruiu hoc de Francorum regibus
protdit effatum. Quanto cwleros homines regia digni-
tas antecedit , lanto cwterarum yenlium regna regni
Francorum culmen excellit.
W. Tanta autem erat et regum et regni in Ro- inanum pontificem reverenlia , ut licet , pro more tunc lemporis recepto, episcopi omncs apostolici viri,
ium ille, in quem suffragia convenerant, aul aliquis ejus nomine, sive alii ab ipsa Ecclesia delecli defere- banl ad regem electionis instrumenta, quae si legiiima judicaret, niliilque in electione viliosum adverteret, admillebal electionem ; aut eam irritam reddebat, si forte civcs in personam sibi aut regno suspeclam consensissent. Rex, admissa eleclione, scribebat ad melropolilanum epistolam, qua ei ejusque compro- vincialibus episcopis novum episcopum ordinandi po- teslalem faciebal. Ha;c onmia anno 549 pnucis verbis expressere Patres Concilii v Aurelianensis canone 10. Cum volunlate regis, juxta electionem cleri ac plebis, sicut in anliquis canonibus tenetur scriptum, a melropo- lilano, vel quem in vice sua prcemiserit, cum compro-
sut papw nuncuparentur ; nemo lamcn ex eis pracler C vincialibus pontifex consecretur : quam regulam exse-
Romanum ponlificem, papa, id est omnium pater,
absolute diceretur. Item sedis apostolicse nomine de-
signabatur per excellentiam Romana Ecclesia, ut tum
ex nostro Gregorio, tum ex variis conciliis illorum
temporum conslat. Aique inde, el quod plerique bar'
bari h.ereseos tabe infecli essent, Romanorutn nomine
catliolici, eliaui ab ipsis ha^relicis, iudicabantur.
20. Is itaquo erat, referente Greg. rio nostro, Ga'- liarum slalus sub Chlodoveo Magno ejusque (iliis ac nepotibus. Sed jam ex hoc ipso auctore inquirendum est, quaenam lunc lemporis vigeret apud Francos Ec- clesiae disciplina. Et priino quidem episcoporum ele- cliones liberas ct absolutas nemo est qui non dixerit, si vel leviler ejus acvi conciliorum canones percurrere
cutioui mandatam fuisseinfinita propemodum Gregorii loca probant, in quibus instrumentum a civibus pro eleclione factum appellat consensum civium; regiutn vero diploma, praceptum, aut prwceplionem, sive in- diculum. Hanc vero pmceplionis vocem sic non inlel- ligendam esse, ut eleclionem excludat, ex Gregorio noslro paiet, qui post delatum ad regem consensum civium, suam prwceplionem eum dedisse passim com- memorat. Quin etiam licel in regiis litteris seu prce- ceptione, nulla fieret electionis aut consensus prxce- denlis mentio, ut ex formulis Marculli colligimus, illum tamen civium consensum re ipsa pra:cessisse non solum ex Grcgorio, sed etiam ex sancti Desiderii Caiurcensis vita discimus, in qua quidem Vila regi.e
volel, quos eliam canones, ne dsbila eis deesse pu- D iittera referuntur ad episcopos, elc, datae simul cum
tetur auctoritas, a regibus comprobatos et firmatos passim legimus. Si lamen Gregorii Histoiiain aliaque ejus opera evolvamus, conlrariam omnino his cano- nibus consuetudinem lunc temporis viguisse nonnul- lis videbilur, cum ibi legamus passim episcoporum successiones praecipienle regc lunc temporis factas fuisse. Hic, inquit, provceptione regis in episcopi de- fmcli locum esi subslilulus : aut, llle, defuncto epi- scopo a rege pr&ceplionem obiinens ; aut alius, quod jam antea a rege mandalum obtinuisset, caBteris postliabilis, vidualae urbis episcopalum adeptus esl. (Juibus, aut sane sitnilibus verbis cum utiiur Grego- rius, i piscopos non libera ctviuiu aui cleii eleciioue,
indiculo ad Sulpicium metropolitanum : sed in indi- culo rex ne verbum quidem habel de cleri vel plebis eleclione aut consensu, tametsi in suis lilieris mox laudatis, hanc promolionem cum abbatum totiusque cleri consensione factam fuisse testalur.
2!. Haud lamen difiitear electiones a clero et po- pulo factas nonntinquam a regibus abrogalas fuisse, vel quod divisis inter se electorum suffragiis, u»a* (jii.cque pars cum suo eleciionis instrumento ad re^em accessisset, vel quod electi persona regi displicerei. Nec eliam inficiari velim noiiniillos quandoque, etiatn non exspectala cleri aul populi electione, e palatio iu locuui defunciorum episcoporum a rege fuisse sub-
27
1'R/EFATIO.
23
slimtos : quos metropolilnui , de eoruin doctruia et A runi ordinatus esl , Avciitiniis apud Castrndunum ,
probis moribiis a rcgc ipso lacti cerliores, consecra- bant; seJ cixiuin am clcri ronsensus, riiin illi priinum in tirhcm suam adveniebant, rogabalur. Il;»*c tamen coiiMieludo eleclioninn liberlaleui iniiltnin hibefada- vil; qiiam ronc.liis ignnlam, el sensini sine sensu iiitrudurlam OilotarhlS II in edictnm conflrmat onis syoodi v Pari-idisis priinns inseri cnravii, anno 4io, nt deinceps pro lege h.iberelur. Episcopo, in qnil, de- cedente, in locn ipshuqvi a melropoliiano ordinari de- bel, cum provindatibui a clero et populo eligatur ; el si
Auslr.ipins iu Sellensi caslro, elc. Coadjntorein la- nicn renuil ordinare Gregorius nosler Ciirguiidio- nein , Feli< is Namnetensis episcopi nepotein , liiin qu il neopliytus esset, iiim quod sacri canones vela-* rent, ue qtiis episcopus alleri adbuc viventi subsli- luereiiir, ut ipse narral libro vi, capile 5 . Unde in- solens oinnino videri debel quod idein Cregorius rcferl dc Tlieodoro et Proculn episcopts e Burgundia ptilsis , qui Ecilesiam Turonicam simiil rexisse di- ciinitir, posl Licinii aul Lconis obitum : quare eos
persona condigna fuerit, per orduationein principis or- potius admi lislr.ilores quam episcopos Turonicos
dinetur. Ilicc priina ordiiialionum regula, ut vidimus appcllandos esse exisiimem. Nonmmqiiaui tamen
excwiciliov Aurelianensi, novamaddit : velcerteside episcopi, eiiam sanclissimi, aliquem e suo clero sibi
pnlatio eligitur, per merilum personw el doctrince ordi- successorein designarunl , quem sciebaul ad id mi- nelur. At liaec nova consuetudo multorinn in Ecclcsia R nisieriuin prae cneleris idoneum esse. lla Sacerdos,
nialorumoccasio fuit,favendoambiliosorumconaiibus, Lugduneusis anlisies, morti prox mus , Childeber-
maxime oflicialiuui regiorum, qui postea pinguiorcs lutn regem conlestaius est, ul Nicetium sibi in sede
episcnpains am upati suiil : ct siatim ex laicis episcnpi Lugdniiensi substitni curaret. Maurilio Calurcensis
lacti. Ecclesiae Gallicanae sanclitalem non mediocriter episcopus podagra affliclus, praevidens fuluras gra-
immiiiueriint. Alii vero pecunia el muneribus, alii ves circa suum successorem conteniiones , ul sibi
adulationibus, aut minislrorum reginrum quos cor- rtiperant officis, prwcepln regnm adepti, Smonincam, ul vocabant, ba resiin introduxere; indeque tnl ca- nones adversus neopbylos et Simoniacos illis tempo- ribus in Gallicanis conciliis coodilos legimus, qui ta- incn minquam, sicut nec Romanorum ponlificum, el pntissimnm Gregorii Magni, epislolae, lam nefariae
eliam vivenli Ursicinus siibsiiluereiur, exoravil. Idem fecerat, ut mox dicebamus , Felix episcopus Namnetensis, conlecio ea de re instrumento, quod comprovincialium episcoporum subscriptionibus m- borari curaverat. Chorepi-copum, ne unum quidem, memorat Gregorius, nisi illi eo nominc donentur, qui, ut mox dicebamus, in castris ordinali fuerant.
pesii eradicmd;e pares fuere. Omitto singularia quae- Nam Mundericu-, quemincastroTornodoiensisedisse
dam exeni|.la, qitre cnni regulis contraria fuerinl, in diximus, ea specie, inquii Gregorius,ordin aluscst, ut
legem transire non debenl. Sic in longinquis quiluis- C duoi sancius Tetricus, qui tunc Lingonum episcopus
dam provinciis epi-copi a iqnot; dissimulant" rege, erat, viveret, bic Tornodorense caslrum, ul arclii-
aut prae m nori aelaie aul regni lurbis non altendente, presbyter regerei , atque in eo commoraretnr.
absque ejus venia consecrati fuerunt. Major luit pon- 23. Ordinaliones ad meiropolitanos pertinebani,
tificuui Aquilanijc II ausus, qui Eumerium, Sanlo- <n propria cujusqne provincia. Unde Gregorius libro
mnsem episcoptini, e solio delurbarunt, quod absque IV Historiae, capite 35, quod in edilis praecedemihus
melropolitani consi io fuisset, prrecipiente re?e, conse- desiderabatur, narrans Aviti Arvemensis episcopi
cratus : atcum id rescivisselCharibertus, Eiimerium ordinalionem, jussu Sigiberti regis Metlis faclam ,
in sedem reslitui imperavil, mulctalis, ul refert Gre- observal hac in re canonicum rigorem non fuisse ser-
eorius, episcopis, qui t.ile facinus aggressi fuerant. valum. Ipse lamen Gregorius Rhemis con=ecratus fuit
llaud lamen ad'0 exarsit Cbariberlus in episcopos, ab Mi'id\o ejus urbis metropolitann, ut canit Fortu-
quod Eumerii ordinatinnem examinare voluissent, id natus, nec allerutri uni|uam hoc factum viiio vertit.
euimeis per canones licitum erat, sedquod illum jam At cum idem jfcgidius non soluni ordinare epi9co-
diu cum auctoriiatc regis epi-copalu pollentem, abs- pos verum etiam et episcopatum inslilnere in Castro-
que cjus judicio e sede dejecissent. Dunensi, quod in Carnolena dioecesi situiu esl, len-
22. Translationes episcoporum ex una in altcrat'- D lasset, graviter ab episcopis concilii iv Parisiensis
sedcm iiusqnam in Gregorii libris reperire licet, nisi reprehensus fuit , quod rem adeo insolitam extra
corum, qui ex propriis urbibus haerelicorum princi- pum jilssu expulsi , in Francorum regnum acccden- les. vidualis Ecclesiis 'praefecti fuere , auod sempcr approbavit Ecclesia. Coadjutores viventibus subsli- luli nonnulli occurrunt , qui vel regum favore, vel alia quavis ex causa, cum spe ad aliquam Ecclesiam succedendi, ordinati fuerunt ; at non vano, ut hod e lit, lilulo, nepie in ea ipsa Ecclesia, quam aliquando cssent adepluri ordinabantur, sed quasi novi episco- pa.us creciinne , in aliquo fuliirae su.r diceceseos ca-
suaecivitalis el provinciae terminos fuisset aggressus. Et merilo, cum ne id quidem ipsi liceret ex aposto - lic.p sedis vicariatu sedi suac beali Kemigiitemporibiis concesso; si quidem ejusmodi privilegia nonnisi in- tegris ac salvis metropolitanorum juribus concede- banlur. Unde brevi cecidit illa Dunensis episcopatus erectio , quae contra canonum scita temerario ausu facia fuerat ; sletit vero, hodieque perdural Laudu- neusis Kcelesia a sancto Remigioinstituta, quod ipse in siuediceceseos castroconslituens, nemini irrogasset
stro sed> bant, cuni assignata sibi in vicinos aliquol injuriam. Novum iteir epi copalum in castro Mclo- vicoa jurisdiciione. Sic Mundcricus a;>ud Tvfmsdo- duncnsi conslilucrc tenlavcrat rex Cliildebertus pri-
mus;
PRJEFATIO.
30
at reclamante Leone Senonun» epmcopo, ad A ex universis Galliarum provinciis congregandatn esse
rujiis dioecesim locus ille pertinebai, res infeeta fuit. Sic et periit Arisitensis episeopatus , quem Golthi, detractis aliquot e dioecesi Rulhenensi, qui ipsis pa- rebanl, vicis, instituerant.
2i. E !aic:ili stalu ad sacerdotium promoveri, ni,i post emensos varios gradus, nunquam per canones licuit. Quam regulam, etsi frequenter violatam.se- cuti sunt tamen semper episcopi religiosiores. Hujus rei exemplum iilustre de se ipso narrat Greforius, loco jam a nobissuperius laudalo ex libro v Hislo- riae, capite 15; cum enim Burgundio Felicis episcopi nepos ad eum accessisset , avunculi sui caeterorum- que comprovincialium episcoporum consensu muni- tus, ut in episcopum conseeraretur ; respondit Cie-
dixisset , reposuit Gregorius , qui tunc CbLldeberti regis legatus erat, inutilem videri lantae synodi ce- lebrationem , cum nulla tunc esset exorla nova hae- resis , nullumque immineret in fide periculum : sed sufficere, ut unusquisque metropolilanus juxta con- suetudinem canonum cum sibi subjectis conveniret. Mapiniustamen Rhemorum antistesad conciliumTul- lense a Theodebaldo rege convocatum ire renuit , quod rex evocalionis causam ei non indicasset; unde conjicimus episcopos, saliem pracipuarum sedium , de negoliis quse in talibus conciliis tractanda eranl, fieri debuisse certiores. Et quidem Mapinius ea oc- casione Nicetium Trevirensem reprehendit , quod potius ad Fegem , quam ad ipsum reprimendae quo-
gorius : Habemus scriptum in canonibus , non posse B rumdam inalorinn hominum proiervise causa recur-
quemquum ad episcopatum accedere, nisi prius eccle- siuslicos gradus regulariler sortiatur. Tum eum do- diil quid ei faciendum esset, ut sese dignum exhi- Leret episcopali honore. Quibusnam vero gradibus ad tantam dignitalem canonice assequendam ascen- dendumforet, ab eodem Gregorio discimus ex li- bro iv, capiie 6, ubi Calo presbyter se clericatus gra- duscanonicainstitutionesonilum fuisseliis verbisexpo- nit : Leclor decem annis fui, in subdiaconatus officio quinque annis minislravi ; diacomlui vero quindecim annis mancipatus fui , pretbylerii honore jam viginli annis potior. Et quidem Niceiius, Lugdunensis postea cpiscopus, nonnisi wlule tricenaria presbyter ordina- tus fuit. Verum id regulaj exigebant : at conlraria
rissel. Ejus epislolam dabimus in appendice cinn Sigiberti regis alia epislola, qua Desiderio Catur- ceusi mandat , ul ne accedat ad synodum, quae scipso inconsulto fuerat indicta.
20. Cateium ex bis quae Guntramnus ad Gregorii verba superius laudata respondit, patel episcoporuin causas ex iis fuisse, ob quas potissimum concilia to- tius nationis episcoporum congrcganda essent. Illa, iiquit, Dei causa exsiat omnibus major, ut inquirere debeutis, cur Prcelexlatus episcopus qladio in ecclesia fueiil interemptus, tum de dissidiis episcoporum , et var.is ciiminibus, quibus eorum nonnulli uccusantur. liumo et reges ipsi causas episcoporum , quos sibi haud fideles kiissc exislimabant, ad concilia referebant : ul
plurimum fuit praxis el consueiudo, quam variae G de eodem Prastextato patet.quemChilpericus rex, ve-
luti reum majeslatis, in concilio Parisiensi accusavii. Et ipsemel riosler Gregorius accusalusa Leudasie co- mite, quod adversus reginam Fredegundem malos ru- mores sparsissel , seipsum in concilio Brcnnacensi sa- cramento purgavit. Necpraetermiilere licet egregium Childeberti II facinus, qui cum Jigiiliuin Rhemorum anlislilein, multorum quidem criminum reum , sed necdum in ulla synodo audilum , Mcltas adduci jus- sisset , ab aliis episcopi>> increpitus , eum urbi suac rcsiitui incolumem praecepit. Sed ille postea in epi- scoporum synodo apud Mettas majestatis laesae reus invenlus, et episcopali sede privatus, a rege Argen- loralum exsul miilitur. Jam vero adversus cpiscopos non quilibel viri admitlebantur in teslimonium; qmtre
causoe introcluxerant. Ex his legitimae fuerunt, Ec- clesiae necessitas , insignisve aliquot virorum sancli- tas, quam illustria facta vel etiam miracula proba- banl. Improbata vero quorumdam episcoporurn faci- liias, ut exeniploBurgundionisnonsemelallalopaiei, cnjus adhuc laici promotioni episcopi provinci;e Lugdunensis III consenserant , sed quam Gregorius noster, caiionum accrrimus vinde-x , sua auclorilate inipedivit. Improbaia quoqne noiiniillorum ambitio, qui regum auctorilale episcopatum conseculi, caeteris imperare conabanlur, piiusquam, ut.ail Gregorius Magnus, obedire didicissenl. Ejusmodi lamen ali- quantis diebnsin clericatu probalosfuissecrediderim, prinsquam consecrarentur, ut de Badegesilo obser-
vat Gtegorius nosler, qui lonsuratus, gradus quoscle- D cum inferioris ordinis nonnulli tesles adversus Gre- rici sorliuntur ascenden^, post quadiaginla dies Dom- noli episcopi Cenomanensis defuiiclisuccessorevasil. 25. Ad concilia quod atlinel, alia craul provincia- lia , unius scilicet provinciae episcoporum ; alia lo- tius nationis seu regni. Priora metropolitani quique slatis lemporibus juxta canonum prescripta congre- gahanl : aliorum veio indiclio ad legem perlinebat , qiiorum episcopi etiaiiisi forle diversoriun regnorum erant, cx mutuo lamen regum omnium consensu fa- cile cogebanlur. In h s de fidei rebus ac majoribus negotiis, aut certe de paee inier reges componenda agebatur : qu;e ex Gregorio discimus libro ix Ilisto- rise, capile 20, ubi cuui Guniramnus rcx syuodum
gorium in synodo Brennacensi auditi fuissent, ea de re conquesti sunl epi^copi. Ille vero cum testium re- laiione convmci non potuisset ullius criminis, resque manere viderelur in ambiguo , dictis missis in tribus altaribus , sese ipse saeramento purgavit ; quod ta- men non sine injuria se fecisse professus est, cum id canonibus esset contrarium. Caeterum latae in istis conciliis senleniiae si iiollent damnati acquiescere, illis supererat ad aposUilicam sedem confugium. Unde cum Sagitlarius et Salonius episcopi sese injuria in concilioLugdunensiexaiictoralos fuisse conquesti es- scnt, Ucentia prius a rege Guntramno oblenta , cum [Utcris ejus comiiiC^daiitiis Bomaui petierunt, ubi a
z\
M/EFATH).
32
Joanne ponlihce auditi, ejusdem jussu BCdibus suis A dinniioni commendavil , invaderet, si corum nollet
iciiinii snni, ui narrai Gregotiui Libro v UislorUe, rapiie 21.
*_7. Coliigiinui autem cx ejusdcro Grcgmii et diciis el laciis, quanla Uinc essel in sacros CalHWvS Ecclc- Biae Gallicanae revcrenlia. iligidius Bheiuensis episco-
lacrymn enecari, cuin iili de ftuclibus isiis ali de- lierent. HIujus rci causa erani in ecclesiis caialogi , inalrictilas appellabant , in quibus insci ipti paupercs ecclecira bonis ac fidelium oblationibus alcbantur. Aliis opiscopi nonniinquaiii liitcras maim sua sub-
I us . noimisi leclis Cnnvnum sunctionibus, e solio suo BCriptus dabant, quibus incilali (idclcs elecmosyuain
delurbalus est, poslquam reus conjuraiionis in rc- pcleulibus facilius largirenlur. Dcnique lanta erat
gem iuventus fuissct. Quanla vero animi magniludnie omniiim in episcopos, quos Spiritus sanctus posuil
el eonstantia eorum auctoritalem adveisus regem ip- rcgcro Ecclesiam Dei , reverentia , ut apud omnes
suin, et reginam ejus conjugem, tuitus fueril Grc- reeeptum fucrit illud eHalum, quianec istud sine hw-
goiius in causa Prauexlali , neino est qui uescial, a resi, inquit Grcgorius Mi. n, cap. 2.">, potest accipi,
quorum observatione nec minis, ncc blandiliis , nec «' W ecclcsia non obaudiatur sacerdoli , quo noiuine
auro aut argento unquam dimoveri potuit. Unde si hic el passim eiiiscopum desiguat.
aliqua emergeret in rebus agendis difficullas, pro- 30. Ad arcliidiacouos autem spectabal rerum Ec-
litis eanonurii verbis eam clcvandam esse censebal. B clesiac distribuiio, eorumque curaj non soluin pau-
Fl quidem Bertcgundis, qu;o reliclo suo viro in mo- perum suslentatio commissa erat, sed eiiam clerieo-
nasierium Turonense conlugerat , pervicaciam refu- luvit , canonem Nicaenum rclegendo. Sic et Bnrgiiu- dniiis postulationi respondii, qui Felici episcopo adbuc viventi in sedem Namnetensem subrogari el- flagitahat. Codicem autem ranonum , quo tmic Gal- licana utcbaiur Ecclesia, alium a Dioiiy.-di Exigui coileciione luisse colligimus, lum ex canone Nieae- n> , qoi , ui a Gre»orio laudatur, apud Dionysinfn lion babetur, tum ex novo qualernione codici a Cbil- perico rege assuto contra rraUexlatum. In eo eniin qualeruione cun.nes quasi npo»iolicos, qni in odiee Dionysii locnm babcnt, evsiilisse memorat Grego- rius , qui proinde nou babebanlur in sinceio codicc canoiium Gailieanoriim.
28. Dicecesim suam aceurate vMtabanf tunc tem- poris episeopi , vicos et oppida su:e (iitioni snbjecta cir< umeundo, uli ex compluribus Grci/orii locis ccr- tum est. IMerique soiebanl stalis tem;).onbus iu uio- nasieria, seu iu solitaria loca seredere, ul ibi ora- tiouc ac spiritualibus exercitiis recreali, indc ad cu- ram animarum sibi cnmmissarum veg6'iorcS facti rc\erterentur ; quod solemni ponipi in ali |uibus h>- cis die dominicx coenaj facere solebanl. ILicet vero omiii teropore sancli illi episcopi Ecclesiis sibi com- missis prxsemes adesse studerent, id tamcn sum- mopere curahant , si aliqua calamitaic plebes sibi commissaeainigerentur. Hinc cum Albigam civilatem lues inguinaria dcvastaret, Salvius ejus Eeclesiac
rum, qui, in plcr sque saltem ecclesiis, communcm agebanl vitam. lloc est, ni fallor, quod mensam ca- nonicorum appellal Gregorius, quam libro uliimo Historia; capile 50, n. 16, a Baudino apud Turonos iiislitulam fuisse scribit, idque ex capite 9 Vitac pa- Irum intelligilur, ubi cuin 1'alroclus, qui tum Bitu- rigibus residebat,ad couvivium mensce canonicce cuin reliquis clericis accedere negligerel , malcns, dum caeleri corpus rclicerent, ipse orationi ac sacrae lec- tioni operam claie , ab arcliid acono graviter repre- bensus esl, admonilusque, ul aul cum reliquis fralri- bus cibum sumeret, aut certe discederel a loco; non enim rectum ille existimabat, ut unus cum his habere q viilum dissimularel , cum quibus ecclesiastkum puta- relur implere offuium. Ex eodem libro patet archi- diacono commissam fuisse instituendorum clei icorum curam, eumquc scholae prxfectum fuisse ; quod pas- sim iuiiuil Gregorius. Clericum lamcn, quem .Elbe- rius Lcxoviensi scholae prxfecerat, diaconuin fuisse nusquam legimus. Verum archidiaconi, eisi scholis praifecti , quia rauliis curis distracti erant, juniorcs clericos per alios erudiri curabant.
51. Qui ecclesiis ruralibus, quas hodic parochias seu ruras appellamus, praeficicbanlur, ii dicebantur |iie-l>\ leri , quos noununquam archipresbyleros a Gregorio dictos legimus, sive quod presbyteris vici- nis, ii t hodie (it, praessent, sive quod in sua Eccle- sia plures sub sua disciplina clericos haberent. Erant
lunc sanctissimus antistes, tanquam bonus pastor, D tamen et abi minores clerici nonnullis Ectdesiis
inqnii Gregorius, ab ea urbe inni piam rccedere vo- luit. Tbeodorus vcro Massilieufi.im episcopus cum pesteiu gravissiinam Ln tua ur'oe sa-vire accepisset absens, stalim revcrsus ad sau';ti Vicloris scpulcrum, orationibus ac vigiliis vacaos, Dei miseiicordiain flcciere conatus est.
29. Jam vero epi>coporum oidinutioni ac potestati polissimum commeiiiialae eraot Ecclesiae faculiales , i|in: eorum nulu el ancloritate debebaul dislribui , unde et pauperum ac viduaruin nulritores diceban- lnr : quare cum Gotllnis quidam Ecclesiae Agathtn- sis I" na rapuisscl, monuitcum i'.eo episcopus , ut ne ies oauperum , quas, inquiehar, Deus nos'rcc <sr-
pnrpositi, cujusmodi luit Cauiinus, poslea Arverno- ruin episcopus, qui in libio de Gloria confesso- rum, capite 50,dicitur«'n suo diaconatu Iciodorensein Ecelesiam rexisse. Erbanus vero diaconus sancti Jnliani Brivatensis marlyrarius factus est. Immo libro i de Gloi ia M.iriyrum, capile 66, mcmoral Grc- gnrius parvulum oratorium , sancto Patroclo apud Trecas consecralum,cui unus tanluin clericus, quem paulo posl appellal lcctorem , serviebat. Occuri unl etiam apud eumdem auctorem , qui aut soli , aul ccrle pauci omnino in locis sacris degebant, de qui- biis fusius agere non vacat. 52. Clerici aulcro, saliem minores, non crant ne-
33 mMivnt*. ji
cessario a propriis episcopis huic officio destinandi. A Chananne, sunm uxnrem rccepissct, a cwteru cpiscn-
Nonnulli enini pro lemporum aut locorum opportu- nitale, a qnovis episcopo aut abbale , juxta suum aul parentum votum, ad clericatum admiltebantur : qiio paclo Gregoiius, ut ipsemet narrat, Winnocum ivccns e llrilannia in siiam dioecesim advet tum,|.res- byierum ordinavit , ut illum apud se retineret. Qui enim semel in quavis Ecclesia oidinati erant, :><) aliam tran>ire non poterant , immo nec aliquamo diutius in aliena dicecsi immorari , absque venia cpiscopi, qui ipsos ordinaverat : uude ctim The< dul-
pis excommunica tis est. Memorat passim Grcgoiius episcopos, qui ante suam ordinationem uxorali fne- rant : at statim subjungit , eos ab invicem juxla ca- nonum prcescripta fuisse scque^tratos : quod ordinem instilulionis caiholicce appellat in libro de Gloria con- fcssoruni, capite 78, ul hunc morem non in una solum aut in altera regione, sed ubique in tota Ec- cleia catlnlica unilormiler servalum fuisse osten- deret. Unde maxinnnn apud populos scand lum oriebatur, si episcopus etiam cum uxore prupria
fus, qui Parisiis diaconus ordinalus fiwrat , Andcga- co i mcrcium aliquod habuisse puiaretur. Rabebat vum transmigrasset, a Ragnemodo Parisienst episco- iEthcrins epi>copus Lexoviensis eirca leclum suum po , ut narrat Gregorius libro x Ilislori», capite multos lectulos clericorum , ut dubio procul essent M, scrpius excommunicatus est, quod ad Ecclesiam in ejus conlim nti;e testes. El quidem episcopi decom- qua diaconus ordinatus fuerat redire differret. Abb;i- g bcbant in domibus, quas Gregorius vulgo domos Ec- les eliam in suis monaslcriis ciercos histituebanl, clesim aut ecclesiasticas vocat , quae juxta ecclesiain
uti Givgorius passim , poiissinium in iniracub rum libiis attestatur. Inde consueuido prjfluxeral , ut monathi ac clerici nomen promiscue monnchis iribue- retur : quod fuse probat vir eruditus Luuovicus Tiio- massinus. Et quidem ordinandi , eiiam ad sacerdo- tium , in monasleriis erudiebanlur, ul exeniplo M :rovei Chilperici regis filii constat, qui in Aninsu- lensi monasteiio positus est sacerdotali regula ei u- dicndus.
33. Clericatus fuit saepius opportiinum advcrsus
imminenlem necem asylum , inaxime principibus
viris, quos, ne lurbas commoverent , suspectos reges
haliebant. Certe Charai icus rex , cum filio suo a
Cldodoveo captus, non aliter mortis periculum eva- Q
sit ; quare eam subire ambo postea coacti fuerunl,
cnm cloricatu contempto ad ssecularem statum volue-
runt reverti. Hinc est quod Chlodoaldum Chlodome-
ris filiism ultra ad necem ipsius patrui non quaesiere,
cum sibi ipsi capillis incisis, presbyter fuissel ordi-
natus. Nec aliud certe iidem illijeges a Chloiilde
excgerant , quam ut ncpotes suos clericos fieri pate-
relur, si eos inorii ereptos cuperei. Nemo vero exi-
stimet , hujusmodi hmnines invilos ac reclamantcs
ab episcopis ordinalos fuisse : id quippe nunquam
admisit Ecclesia : immo, ut scite observavit Tho-
massinus , volentes et vehementissime volenles or-
dinabantur , certi quod nulla sibi superesset alia
propriue viue in lulo pouendoe via. Et quidem nou-
nulii passim occurrunt sic ordinali , qui reliquo viirc d
suae teinpore ila piis exercitiis operam dedcrunt, ut
landein in sanclorum uiimerum merucrint referri ;
licet et alios fuisse faleamur, qui uosimodum liber
latem pristinam adepli, proposbo abjcclo, ad noptias
eonvolarunt , aut certe ad proprias uxores reversi
sunt : quippe qui per vim ordinali nuilis continenliui
legibus se obnoxios esse causabanlur. At id nun-
quam impune tulit Ecclei-ia , quse variis can«nihus
ejusmodi temeritaiem pro^cripsit. Hoc crimen apo-
stasiam appcllat noster Gregorius libro tv Histornr,
capite 4, ubi Maclhvi Brittonum comilis faciuus
enariat, qui cum in extremis angustiis posilus ordi-
rtaius fuisset episcopus Venetensis, el postca mor;uo
silae erant, ut facilior esset episcopis et clcricis ad ccclesiam adilus. Rarius vero mulicribus ad hujis- modi domos permiilebalur accessus , et quidcni in Ecclesia Lugduncnsi consuetudo fuerat jam a longo lempore observata, ut mulicr ccclesice domum non in- grederelur ; quod interdictum cum v.olassct Prisci episcopi uxor, divinitus puniia est, ul discimus ex libro iv Gregorii Nistoihe, capite 50, quod in pr;e- cedentibus editionbus de;ideratum ex codice Casi- nensi supplevimus
54. Casterum non minus vestibus ac externa cor- pors specic, quam moribus clerici a sapcularibus vi- ris tunc temporis dislinguebantur. Meroveus qui|»pe a palre Cbilperico aliquandiu sub custodia detenius, posimodum tonsuratus, mutataque veste qua clericis uti mos est, inqu l Gregorius noster lib. v, cap. I i, presbyter est ordinatus : unde poslea cum clericatu abjecto aufugissel, sce ulari veste indutus fuisse dici- tur. Alio in loco sanctus Martinus nigra vesle indutus cuidam apparuisse dici'ur. Clericos vero, sicut et monachos, tunc temporis tonsos fui-se nemo esl qui inficiari velit; al corona; quam illi deferebant, pri- nam notionem Grcgorio nostro debcri censet Ludo- vicus Thomassinus, qui clericos antea quidem tonsos fuisse fatettir, non vero capillorum corona insignitos. Locus Gregorii habetur iu Viiis Palrum, canite !7, nbi narrat Nicetinm, postei Trevirensem episcopum, ex matris alvo processisse cum pilis ita in capite ejus ordinalis, ut pniares ab eisdem coronam clerici fuisse siynalam.
53. Monaslicus ordo jam lempore Gregorii ila erat clericatni conjuuctns, ut idem fnerit monachum esse ac clericum, quod ftise, et pro suo more erndile, probal LudovicusThomassinus ; cl qtiidem, ut pass m suis locis observainus, qios Grcgorius appellat clcri- C05 initio capilis, eosdem poslea monaclios nunctipat, Nccmirum, cum illis temporibus. el jam mullo antea, monachi dericalibus omnibusolficiis perfungerentur, praicipuamque divinorum ofllciorum celebrationi operam inipenderent; immo et abbates, ut modo di- cebamu', clcricos ordinabant, et cum aliquid solcm-
35
PR^EFATIO.
r«
mpiler in Ecclosia ngcndum occurrebai, siati :i epi- A lucrint, non usqiicquaquc liquet. Certe narrans Gre-
scopi, ul passiin niemural Grcgurius, suae dioecesis ahbates et presbvtcros convocabant. Tanti vero fa- ciebant munaclios sanclissimi qnique illurum lempo- rum episcopi, ul vix eoruin quisquani occurrat, qiii monaslerium aliquod non inslitucrit. Gregorius in ilinere consliluliis ail monaslcria solebat diverterc, ut monacborum ibi vivcntiuiu sancla conversalione fruerelur, el praecedeniium egiegias acliones edisce- rel ; indcque bausit tol illuslria sanctoruni virorum praeclara facta, quae lum in libris de Gloria confesso- rum, tum in Palrum Vilii postea publicavil ; nec Ilisioria genlis nostrae indignum pulavit sanctoruni monacborum obilus el miracula inscrerc, queis le- ciorum animi el bac rerum gestarum varietalc re-
Korius \iros a Chrodielde ejmquo sequacibus in mo- nasterium sancte Crucis immi sos, qui abbatissam per vim e loco sacro rapercnt, ail in Jnslinam praepositam ineurrisse, quam a capite solutam corsarie a sicariis illis nptam fuisse aflirmat. Al is ctiain illo- i m iii tcmpornm monumentis confirmari possct virgi- nes sacras lunc capillos servassc; at non dcsunt etiam qnae conlrariam senlenliain suadenl. Qua de re conMili polest llugo Menardus in obsorvationibus ad sacramentarium Grcgorianum, aut cer e Mahillo- nius in notis ad Vi :uu sanctac Gerlrudis Nivialensis abbatissae, quac babelar in sa>culo xi Penedictino, uhi agiiur qmqne de sacrarum virginum mitrellis, quibus successisse vidcnlur ea linteamina, quae Gre-
creareniur, et liujusmodi narr;ilinnibus incitarentur 1> gorius Jusiinam in capite babuisse commemorat.
ad imilanda corum virtutum exempla.
50. Nec minor erat monacliorum adversus episro- pos reverentia et obedicntia, quod vel ex uno Ulfi- laici monachi exemplo confirmari potesl, qui, uli narral Gregorius libro viii Historiae, capile 15, epi- scopis jubentibusula columna, cui Stylitarum exe.n- plo insideba', descenderet, siatim obedivit, quia, in- quiebat, sacerdotes non obaudire crimen esl; et maluit vilam communem cum cx-teris monacbis ducere, quam ad perfeclionem tenderc conirarius existens
Caelcrum Papula virgo, in librode Gloriacnnfessorum, capite 16, srculo valedicens comam sibi totondii, sed ut virum simularct. Monaclms quippe cnmnm n >n nutrivissc certum est, inter quos sub virili ba- bitu Papula reliquum stiae vitae tempus exegit. San- climoniales a laicis distinctas fuisse, ve! ex uno Gre- gnrii loco intelligimus, nbi Radegundis se a laicalious vinculis absolutam profilelur ad religionis normnm transiisse. Cbi eliam patcl religionis vucabulo mona- sticum ordinem jam tunc designalum fuisse; quod
jussionibus sacerdotum. An vero quaedam monasleria niultis aliis Iocis probari facile possei. ilinc religiost tunc essent ab episcoporum regimine immunia, nus- et reKgiosa: nomina profluxcrunt. Sanetimoniales quam explicat Gregorius. Ex eo tamon disrimus, in quoque frequenler appellat Gregorius sacras virgines iis monaslcriis quae snb rcgis tuilione erani, cpisco- (|U3e in monasieriis conversabantur. Quemadmodam pos nibil polestaiis babuisse, absque spec ali princi- C ver0 jn sanciimonialium coenobia ingressus viris in-
pis mandato. Etenim cum Maroveus Piclonum cpi- scopus cur?m monaslerii sanctae Radegundis , in sua ipsius urbe construcli, suscipere renuisset, nec vo- luisset sanctae Crucis tianslationem faceie, quod ab eo enixis prccibus efflagitabatur, Radcgundis adiil regem Sigiberlum, qui banc curam Eufronio Turo- nensi episcopo demandavit. Cumque monasterium sub regis tuitione fuissct posilum, nonnisi obtenla jpeciali a Childeberlo prwceptione, illud, sicut cselera suoc dioeceseos monasteria, cpiscopo Pictavensi regu- Inriter gubernare licuit, ut habet Gregorius lib. ix flisloriae, capite 40. Et quidem defuncta Radegunde, cum ab urbe Maroveus cpiscopus abessel, Gregorius, qui praesens aderal, vix adduci poiuit, ut exsequias
lcrdictus erat, sic et a virorum monasteriis arceban- tur mulieres, quibusne quidcm in ecilesiam paiebat adilus in pletisque monasleriis ; quod de Cnndatescen- si e« vita sancti Romani, id est capilc i de Vilis Pa- truvn, man fesium est. At licct monachis, qui reclusi non crant, extra jnonasleiia liceret exire, id adeo disiricie moni;>libiis sanciae Crucis Pictavensis ex pracscripto Regul;»! sancii Caesarii erat veiitum, ul ne quideni ad scpelieudum be>lx Radegundis corpus coemeteriuin adire eis licitum fueril. Id ex Gregorio discimus in lihro de Glnria Confessorum, capitell)6, ubi exsequias heatae Reginac describens, clericos re- praesenlat funus ps;illendo deducemes, quod moniales c fencstris ct muri propuguaculis , lamentando et
(jus curaret, quod monasierii (Oemeterium nondum D flendo, nonnisi oculis el fletihus, prosequebantur.
sacerdciali benedklione sacralum fuisset, vixque elfla- gitantibus omnibus qui aderani, prasumpsil ex cari- lale fratris sni altaris consecrationem , ila lamen ut corpus in coemeterio bumo non lexerit, id episcopo loci reservaus.
57. Ahbates el abbalissae communibus monncborum sive mouialium votis eligcbaniur, sed ab episcopis b 'nedictioiicm dehebant accipere. Vestcs autem san- ciimonialium alias asaccularium vesiimcntis fuisse vel cx eo convincimur, quod Gregorius passim, earuin, sicut et inoiiacborum , conversionem memorando, utrosque veste mutata ad monasleria convolasse scri- bai. An vero virgincs ouincs sacrac tonsac omnino
Plures vero in monasieriis virorum Regulas simul viguisse ex capite 29 libri x cnlligiinus, ubi in coe- nobio Atanensi non modo Cassiani , sed et liasilii et rcliquorum abbatum, qui monasterialem vitam insti- tuerunl, regulas invaluisse scrihit Gregorius.
58. Porro licelnemo non fateatur pr&cipuam sem- per clericoruin et mouachoium occupalionem fuisse, orationis ac sacrarum Scripturarum studium, non defuere tamen qui consueludinem hanc slatis boris officium, ut vocanl, divinum publice aut privatini recitandi, non adeo autiquam fuisse credideFint. Ve- rum cjus originem ad ipsa Ecclesiae Gallicanae pri- mordia rcvocat nostcr Grogorius libro i Historise,
r.7
MfcEFATIO
58
capite29, ubi de sanelo quodam viro, qui Bituri- A scriptum fuit, iti dubiuni Pctrus Piiliosu- revocavil :
guio Lcclcsiam iusliluisse paulo posl Decii teinpora dicitur, ail : Cleiici ab eo ordinali riium psallendi sus- cipiunt, el qualiler ecclesiam construant, vel omnipo- tenti Deo solemnia celebrare debeunt imbuunlur. Data Ecclesia; pace Ollicia divina publice iu ecclesiis cele- brata fuissc quis iiificieiur? Idein facluin cst in mo- nastcriis, non solum majoiibus, seJ et in illis quo- •|iie, in quibus pauci nuincro moiiacbi conversaban- uir, ul ex variis Gregorii locis cerliim csl, ubi quoli- dianum islud pcnsuiu psaltenlium, aliquando vcio officium dominicum appellai. Vigilias noclurnas, luin a se, tum abaliis cclcbraias froquenter coinmemorat, a quibus eliain Malutinum scu Laudes, tit jam loqui- niur, alii|uo tempuns iniei vallo dislinctas fuisse, vel
omnino aulem negal Mabillonius nuster in Traclaiu de cursu Gallicaiio, ob iri potissimuin, quod ipse Grogorius aliam versionem co stinler laudaveiit et qii.dem in tlistoiiae libris, quos ullimos conscripsit, et ubi passim complures psalmorum locos adduxil, qui in officio ecclesiastico legebanlur. idipsiim con- lirmat ejnsdem Gregorii praefatio in psahnos, ctijus fragincnluin buic edilioni acccssil, in qua liluli psal- inorum, quos cxponendos suscipil Gregonus, onints sunt juxta Sopluaginla Inlerprelum edilionem. C;ele- iuiii officium divinum tunc vcrnscula lingua celelTa- tum non fuisse ex Vilis Pairum, capite 12, colligi- mus, ubi de Brachione, qui sese ad conversionem ^Einiliano subjecerat, dicitur nesciisse quod caneret,
cx uno libri t de Miraculis s.mcti Martini, capite 53, B Itlia tillcras ignorabal, id esi lingiiain Latinam.
loco intclligimus. Ibi enim posl vigilias in ccclesia transactas, signo ad matutinas commulo se rccessisse prolilctur. Ibidemnialutinorumoflicium mane, cl boc loco et capile n libri seeundi, cclebrari soliiuin fuisse iusinual, id est albcsceute ccelo, ul luquitur in Vila sancii Galli inler Vitas Patrum, capile 0, cx qua itein Vila diseiinus, cosdem fcrme psalmos, quos hodie ad Laudes caniiiius, jam tunc tctnporis eadem liora dictos fuisse. Cum enim vir saiictus moxli pro- xiinus quid in ecclcsia canerclur inlcrrogassct, re- sponsuin cst ei, clenco-. bencdictwncs psallcre ; tuni illc, psalmo quinquage&imfl, et bcnedictione decaniata, el alleluialico cum capiletlo exptcto, consummavit ma- tuthios. Cxtcrum vigilias noclurnas qiiaudoque a
i0. Qiiaiitum vero sollicili essent ad haec officia Stalis hori» eliam piivatim pcrsolveuda, quando cuul cyeteris adessc non iicebal, ceclcMasiici oniniiim or- dinum viri, ex variisGregorii locis etexemplisoslcn- dcuuis. Ipse euiin Gregorius l*ar;siis agens, proue sancli Juliani ecclcsiam morabatifr, quain nocte nie- dia Irequentabat, ul suum expleret cursum. Sic ef Gregorius Lingonensitim antisies Divionc domum babcbal baptislcrio adb.ereiiteni, in quo inultoi imi babcuanlur sanclortini reliquic, qticm locuin sacruni singulis noclibus adibal, indeque implelo cursu ad lectum revertebalur. Mcmoria prorsus et laude digna est bealissimi Germani Parisiorum antislitis in cjus- modi olliciis persolvendis solliciludo, qui in ipsis
Gregorio ctiam malutinas appellatas fuisse inficiari G itineribus equilans, si alilcr non possct, cursum
nolim. Nam capitc 23 libri ui de Miraculis sancti Marlini, signum horis matulinis motiim, et vigilias a populo cclebralas fuisse perbibet. Terliam ct Sextum in ecclcsia Turonensi ab lnjurioso episcopo inslitu- las fuisse dicit libro x, capite ullinio Ilistoriae ; cur- sum horat Terlice appellat, capitc 96 libri de Gloria ConfessoruiTi. Vesperarum vero, quas nonnulli ejus a:\i auctores Lucemarium nuueupabant, meminit in libro de Miraculis sancli Juliani, cap. 20, ubi liislo- riam commemorat furis cujusdam, qtti posl graliam vespertinam discedenlc populo in basilica reniansit, ul lalilarcl. Nox adveniens jain mundum operiebal tenebris, cum clerici sancti Detri Burdigalae acecsse- runt iu ecclcsiam, alque dictis psalmorum capilutis
muio capite, ut habel Fortunalus in ejus Vita, rcci- tabal etiamsi nix aut imber urgeret. Gallus vero Ar- vernorum episcopus morli proximus intcrrogans, ut niox dicebamus, quodnam officium in ecclesia cane- retur, cuni responsum essel benedictiones a clerieis absolvi, idcm ipsc recilavil oflicium; et consum- mato matuliuali cursu defunctus esl. Non e< im exi- slimabanl sancli illi viri licitam eis esse diviui olli- cii omissionem. Certe cum Poniauus, cujus Vitain babel Gregorius inter Vitas 1'atrum, capiie 5, ab oplimale quodam in aula Tbeoderici regis urgeretur, ul pauxillum vini dcgiistaret. id reniiil sanclissiinus abbas, eo poiissimum, quod necdum Oomino debilam psalmorum decantationem exsolvisset. Alias vero lau-
recesserunt. De aliis boris nulla peculiaris apud D dalur presbyier quidam, qmjuxta sacerdotum morem
bunc auctorem occurril inenlio, sed omnes passim generali cursus divini noniine comprebendil. Allernis autem cbors in ecclesia fuisse persolutas perbibel in libro de Gloria Conlessorum, capile 47.
39. Plenam, uti conjicere licet, et integram liabe- remus cursiis Ecclesiae Gallicanse notiliam, si ad no> usque pervenisset tractalus, quem de eo argumenio scripserat noster Gregorius. Auclor esl Walafridus Strabo, de Uebus ecclesiaslicis, capite 25, psalmos secundum emendalionem, quam tiieronijmus paler de LXX edilione composuil, a Gregorio Turenensi epi- scopo e partibus Romanis mutuatam, in Vulliarum Ec- cle$iai invcctos fuisse. At quod ab unico Strabone
nocte a suo siratu consurgens orationem fatieb.it. Deuique, rion eniin omnia in hanc rem Gregorii loca pr^lerre vacat, Salonius et Sagittarius episcopi. ob sua scelera famosi, graviter a Gregorio reprelienduu* tur lib o v, capite 2i, quod nulla prorsus apud eos de Deo mentio esset, nul usque omnino cursus me- moria: haberenir. [\xc de clericorum obligalionibu>. Al laici, quamvis ejusmodi onere exempti essent. ofliciis tamen divinis, et potissimum nocturnis vigi- liis adcrant, diebus saltem dominicis et festivis. Cnde in libro de sancli Juliani virtutibus Fedauiia objurgaltir, quod caeleris excubias nocturnas celebran- tibus, ipsa sola somno ded:ta lecto decumberct. lu
39 PR,EFATIO. 40
ejiiMiiodi aulcm solenmiis ronvivh pnr.ihantur cle- A ciiones, in nrtlal itiis autem Rauctorum dti.x* solum- ricis, el pauperibus in malricula seu catalogo de- inodo referuntur, quod scilicei, ul quidem conjici- scriplis, imino el aliquando viris illusirilius, poii^si- mus, loco primx lectionis ejusmodi sanctorum vitae mum in niajoribus Kcclesiis, in quilius eelebrabal ex alio eodice legerenlnr. Idem innuit ipse Grego- episcopiis, qu* convivia <n domo eeclesiuc facta fuis^e rius in capite 8<> libri de Gloria Marlyrum, ubi ha-
iion seinel Grcgnrius lestalur.
41. llaud ininus uiilis e-l Gre;iorius noster in de- I . r r h ndcndo liturgine Gallicamc ritu, quam in expo- nendiscursiis divini partibus. DepcrJilum quidem non possumus non dolere librum illum de Missis a sancto Apollinari Sidonio composiiis, cui pra>faiio- nom adjunxerat noster Gregorius, ul ipse attcslaitir libio u llisioriic, capileii, cuin exindc totam litur- giae nostraj seriem didicissemus. K\ boc autem Gre- gorii loco refutalur eorum senlentia, qui Gallicanam
bel : Lecla passione, sancti Polycarpi, cujus feslum celebrabalur, cum reliquis lectionibus, quas canon sa- crrdolalis invexit, tempus ad sacrificium offerendum advenit. Ejusmodi sanclorum Acta a lectore recilata fu sse teslalur Gregorius libro u de Miraculis sancli Martini cap. 4!>, quo uoniine ciericum ad id specia- liter ordinalum inlelligeiulum essc inficiari nolim, qumquiin et ab aliis clericis majorihus legi potuis- sent. Meminil idein Grcgorius libro vtti, cap. 3, psalmi-responsorii, qui a diacono in Missa coram
ltlurgiam ex Mozarabum ritu multiatam fuisse scri- K rege cantatus fuerai. Quod inler duas lecliones fa-
pserunt, quoJ paiet ex aliis passim Gregorii lesti- tnoniis, quibus certum est multo ante sanctum lsi- dorum Hispalenscm episcopum, quem ferunt Moza- rabici ritus auclorem, Gallicanam lilurgiam ordiua- lam fuisse. Sulficiat bic unum promere, ex libro scilicet dc Vitis Pairum, capite 17, ubi Gregorius, loquens de lectionibus qtue inler Missarum solcmiia, praesente Theodel>erto rege, recitaiae fueraul, sic babet : Leciis leclionibus, quas canon sanxit antiquus. Antiquus itaque jam lunc erat ille ritus Missas iu Ec- zlcsia Gallkana celebrandi, anlequam Isidoius 1 1 i — spalensem tbronum subiret. Et haecfuit conslans pa- trum iioslrorum tradilio, quara saeculo nono confir- iiKiv.t llilduinus, abbas Sancti Dionysii, ad Ludovi-
cttiui fuisse non dubitamus, eo temp re quo liod.ie graduale concini solet. His peraelis, diaconus lectu- rus Evangelium solemniter procedeb3t, uti refer.ur lihro viti , capitc 4, atque ei Evangeiii ledii ncra .ui- ninitianti, plebs omnis gloriam Deo relereus respon- debat, iisdem fortasse vcrbis, quibus hoJiequc uli- mur. Nam Giintramnus apud Gregoi nim loco laud.ilo narrat, eamdem fuisse populi responsioncm diacouo evangelicam lectionera pronunliauti, ac bomiui qui Sigibtrto regi natum ei fuisse filium nunliaverat. Unde factum est, inquil, ut omnis populus in utraque annunliatione proclamaret pariter : Gloria Deo omni- potenti.
43. Absolulis lcctionihus, diaconus populo silen-
cum Pium scribens, qui peculiarem Misso? ordmem C lium indicebat, ul Missce auscu larenlur, ex Gregorii
more (Jalitco ab initio rccepla f.dei in bis Galliarum pambus adhibilum fuisse usserit. Qualis vero luer.i ille ordo, inu-lligere licel ex antiquis lilurgiis a VV. Cl. Josepho Thoiuaso presbylero regulari, et noslro M.ibi.lonio ediiis, quas ex plurimis Gregorii no»iri testimoniis, aliisque velcribus iiionumenlis, et iuvi- etis arguuieniis, vere Gallicau.is fuisse deprebende- runt. Ou i-naui auiem fueriut liturgia; | artes, aut quis eam celebrandi rilus, ex Grcgorii scriplis ex- pendcndum esl.
42. Tres lectiones ex variis sacrue Scripluru li- bris inilio Missue lectas fuissc disciunis potissimum ex libro iv Hislori.c, capite 10, quarum prior ex Propbetis. altera ex canonicis Episiolis, ac demum
librovn, capite 8, tumqiie celebrans de praesenli solemmtate aslautes hrevi erudiebat, alque hac mo- nitione facla suhjungcbat oralionem seu tollectam, quae vulgo ilissa in veteri sacramenlario Bobicnsi appellatur. Ilujus porro oecasioue stlentii accepla, ui ib dem Gregorius narrat, Gun ramnus rex astautes aiiquando coutestaius est, ne a quoquam, ut lYatriliiiS suis contigeral, inteificeretur ; ei sialim omnis po- I ulus pro rcgis incoluuiiiale ad Dominum orotionem judit.
4i. Posl lecliones cum sacrificii offerendi, inquit (ircgorius libro i de Gloria Mailyrum, capite 80, tempus advenisset, diaconus turrim in qua curpotis dominici mysterium continebatur, attultt, ex sacrario,
lertia ex Evangclio peti solebant. Piopheliam i,.sc- D mi mihi videlur. Ublatio pants et vini liebat a po-
inel Palladius episcopus celehrans legehat, cuui a 4Juntr;unno rcge, qui pr.esens aderal, vetilus esl llissam ullerius prosequi. Marlyrum passiones et Confessorum vitas quandoque inter Missarura solem- nia lccl:is fuisse non semel innuil Grcgorius, at fiusquam satis discrle exprimil quo lempore ista le- r.iio fleret. Hanc lamcn prijn.c lectioius loco faclam fui-se coiligiuius ex leciionario Gallicano Luxoviensi, (juod a Mahillonio editum esl, ubi in feslo sanctorum Pelri el Pauli , omissa propbelia , apostolorum pas- sio legcndaproponilur. Idaperle palct exsacrameula- rio Bohiensi, ab eodem Mabillonio, tomo I Musei llalici edito, ubi in Miisis de tempore trcs ubique k-
pulo ; munera vero po t oblaiionem super allare dc- posila, palla seu pallio tegtbantur, quod ila amplum esse dehcbat, ut aiarium simul el oblationes conle- gere posset. Pallium sericum appellat Gregorius li- bro vii, capite 22; coopeitoiiuin vero Sarmaiicum in Vita sancti Nnelii Lugdunensis ad id oblatum luisse dicilur : scd illud recipi vetuil sanclus anti- stes, quod nou essel suffuiens ad cooperiendum al- tare simui cutii inuneribus sacris ; et ita rarum, ut eo non salis tegeretur corporis et sanguinis dommici mysterium. Diversum auiem ab liis pallium erat, qno extra Missaruni so!emr:ia allare croperlum fuisse disciuius ex libio x, capile 15, ubi Juslina palla al-
41
PRiEFATIO.
42
taris operta memoratur, eo tempore quo hominesAmeminit in Vitis Patrum, capite 16, ubi etiam refert
furibundi, Pictavense ingressi monasterium, abbatis- sam rapere conabantur. Porro Gregorii locum, quem mox laudavimus, paulo aliter exhibent editi, ubi pro mysterium vox ministerium habelur, quasi in ea turre quae a diacono afferri solebat, nihil aliud fuis- set, quam vasa et alia ad celebrandam Missam ne- cessaria. Sed nostram lectionem alteri praeferendam esse suadet, praeter argumentaquae in notis ad bunc locum protulimus, omnium omnino manuscriptorum codicum auctoritas. Et quidem aptissima est ad il- luslrandum concilii primi Arausicani canonem 22, qui adeo virorum eruditorum ingenia torsit. Gum enim ibi praecipitur, cum capsa et calicem esse offe- rendum, et admixtione Eucharistix consecrandum, ni-
sanctum munus signo crucis superposito benedictum fuisse, idque juxta morem catholicum. Quibus extre- mis verbis innuit Ecclesiam catholicam pertotum or- bem terrarum diffusam, hanc signo crucis edito be- nedictionem in Eucharistiae consecratione adhibuisse. Unde licet in aliis ritibus Ecclesiae peculiares a se in- vicem nonnunquam discreparent, in ipsa tamen ac- tione consecrationis, sicut in verbis Christi Domini recitandis, sic et in benedictionis modo erat ubique uniformitas. Verba sacra laudat in libro i de Gloria Martyrum, capite 87, ibique meminit confracti corpo- ris Dominici ante communionem ; Dominicam oratio- nem ad Missas decantatam fuisse habemus in Vitis Patrum, capite 16, quam ab omnibus, etiam mulieri-
ll aliud voluere Patres, quam ut post oblatam Deo-^bus, itidem decantatam fuisse babemus in Vitis et
Miraculissancti Martini, cap. 30 ; qua in re Gallicana Ecclesia, ut observavit Mabiilonius, cum Graecacon- veniens, a Romano ritu discrepabat. Etenim, uti discimus ex epistoia 67 Gregorii Magni, libro vn Indict. 11, quae est ad Joannem episcopum Syracusa- num, Dominica oratio apud Graecos ab omni populo in Ecclesia vero Romana a solo sacerdote dicebatur. 47. Confracto autem Dominici corporis sacra- mento, ut loquitur Gregorius noster libro l de Gloria Martyrum, capite 87, sacerdos ipse Eucharistiam su- mebat, et aliis disliibuebat ad edendum. Quo in loco innuere videretur, et sacerdotem ipsum et omnes astantes ex eadem hostia communicasse, nisi certum esset singulos tideles, aut certe quamplurimos, obla-
capsam, in qua panis, et calicem in quo vinum con- tinebatur, in calicem immiltalur particula Euchari- stiae ex sacrario in turri allatae, ut exponit noster Mabillonius in Commentario ad Ordinem romanum, parag. 20.
45. Facta itaque paniset vini oblatione, qui erant ab Ecclesiae communione segregati egredi cogeban- tur. Cum nempe Theodebertus rex apud Treviros in ecclesiam accessisset, in Vitis Patrum, capite 17, Nicetius, urbis illius episcopus, qui sacra faciebat, post lectas sacras lectiones, oblataque munera su- per altare Dei, regem interpellavit, professus se Missarum solemnia non consummaturum, nisi ex- communicati, quos in suo comitatu babebat, prius ab
erclesia recederent. Cautinus tamen episcopus Ar-Ctionem suam ad altare deferre fuisse solitos, ex qua
vernorum iibro x Historiae, cap. 8, Eulalio excom- municato permisit cum cseteris spectare Missarum so- lemnia. At illi, quos Nicetius expelli volebat, in suis criminibus contumaces erant ; Eulaliusvero pedibus episcopi obvolutus protestabalur se inauditum el im- meritum a communione suspensum fuisse : unde et postea communionem recepit, reservala Dei judicio criminis occulti punitione, si vere, ut rumor erat, ipsum admisisset. Narrat Gregorius libro n de Mira- culis sancii Martini, populum omnem, viso miraculo quod a sancto antistite patratum fuerat, erupisse in voces, eecinisseque hymnum Gloria in excehis Deo, sed cum jam tunc munera sacra super altare deposita essent, nihil inde fortasse colligi potest, nisi bunc
postea communicabant. Censebantur solemnia Missa- rum consummata, priusquam communio saltem lai- cis distribueretur, ut ex nonnullis Gregorii locis facile colligitur. Certe Guntramnus rex, libro ix His- toriae, capite 3, peractis solemnibus, ad altarium communicandi gratia accessil. Et ne quis vocem so- lemnium ad alium sensum detorquere velit, loca alia quae omni ambiguitate carent proferimus. Unum est ex libro n de Miraculis sancti Martini, capite 47, ubi legitur : Cumque expletis Missis populus ccepisset sa- crosanctum corpus Redemptoris accipere, etc. Ad haec, mulier vidua, capite 65 libri de Gloria confessorum, expletis celebratisque Missis, accessit ad poculum sa- lutare. Accedebant autem omnes ad altare ad sacram
hymnum, ob insolitum hunc favorem, a populo extraDcommunionem recipiendam. Quin et ex unico calice
morem consuetum tunc cantatum fuisse. Nam simili gaudio perfusus Eberegisilus Coloniensis pontifex, invento sancti Mallosi corpore, emittens vocem ma- gnam, Gloria in excelsis Deo secum omnem clemm pa- riter psallere fecit ; ut ipse Gregorius scribit libro I dc Gloria Martyrum, capite 63.
46. Conteslationem memorat Gregorius libro n de Miraculis sancti Martini, capite 14, in qua beaticon- fessoris virtutum enarratio continebatur, respondet- que hodiernae nostrae praefationi. Hinc eam a se, epi- scopo scilicet celebrante, cantatam fuisse testatur, quo expedito omnis populus sanctus in laudem Domini proclamamt, uti hodieque fieri solet. Ejusdem hymni
Patrol. LXXI.
omnes Christi sanguine potabantur, quae erat catho- licos inter et arianos differentia, ut ipse Gregorius observat libro III Historice, capite 31. Etenim apud ariauos consuetudo fuit, w£ ad altarium venientes de alio calice reges communicent, et de alio populus minor. Ex quo eliam loco patet, communionem sub utraque specie communiter omnibus fuisse porrectam, quam- vis nonnulli unieaeontenti essent.Nam cum Cautinus episcopus, lihro x, capite 8, Euialio dixisset : Sume tibi Eucharistix particulam, atque impone ori tuo, ille accepta Eucharistia communicans abscessit. Ubi Eu- charistise nomineunica species aperte designatur, quae in plures particulas aut oblatasdivisa communicandis
2
43
PR/EFATIO.
44
porrigcbatur, non quidem in orc, uli hodle lit, BeAM^amm. Ministerium vero quoUdianum appellat ea so- slnguli, etiam laici, cain manu propria Bumptam si- lummodo vasa , qua3 Missaj celebraodae oecessaria blmel ipaia ori imponebant.MuliereBtamen oon ouda absolute erant, id est, patenulam parvam cum calice, manu, uti ei aliis monumentis discimus, accipiebant quaa Maximus presbyter in itinere constitulus cum Eucharistiam, Bed ex ea in velo, quod vulgoorarium codice Evangeliorum in roilo suspensa deferebat. Nam appellabant, a sacerdotibus recepta, postea commu- aliascalix in Missis Bolemnibus amplissimus eral
nicabant. Si qni vero cx astanlibus essent, non ex- communicati quidcin, scd qui lamen, ut loquilur Hincmarus, communicare non fuissent parati, illis eulogioe distribuebantur, id cst aliquid de panibus
Sicut ct patena, cum cx unico calicc, ut mox diccba- mus, oinnescommunicareiil ; ct patena ea esse debe- rct quffl astantium oblationes omncs possetcontinere; scd patenulam istam cum calice secum deferebat
oblatis, qui consccrati non fuerant, ut idem auctor Maximus, ut scilicet quotidie posset sacra peragere.
proscquitur in Capitnlis anni 852", et id in cormnunio- Singulis enim diebus Missa poterat celebrari. Kt qui-
nis tesseram. Unde cum Meroveus Chilpcrici filius, dem mulier viduapcraunum integrum quotidie Mis-
monasterio sancti Carilefi fugiens, ad basilicam san- sarum solcmnia celebrasse dicitur, capite 05 libri de
cti Martini accessisset, ubi tunc Gregorius sacra fa- Gloria Confessorum, ob id scilicet solum, quod ne- ciebat, post Missas, petiit eulogias sibi a GregorioBcessaria ad offerendum sacrificium minislraret , et
dari. Quod cum ille facere renuisset, Meroveus se etiam ipsi interesset, ut ex capitis contextu facile
lmmentum a communione suspensum conquestus, multa minatus est in urbem Turonensem mala se facturum, nisi episcopi communioncm mereretur. Istis porro eulogiis successit panis, ut vocant, benedicti distributio, quae hodieque, potissimum in ccclesiis parocbialibus, Douinicis diebus lieri solct. Atquehcec sunt quae de Missarum celebralione ex variis Grego- rii locis colligere licuit, ex quibus Mabillonius, ad- junctis ex aliorum auctorum compluribus testimo- niis, Gallicanam liturgiam plurimum illustravit. Nos vero, ut facilius cuique pateat quisnam fuerittunc il- lius ritus, specimen Missae, quantum fas erit, inte- grae ex liturgiis et aliis monumentis ab eodem
colligitur. Binas vero Missas singulis Dominicis cele- brabat Severus presbyter, ex capite 50 ejusdem libri, in duabus scilicet villis, quae a se invicem viginti mil- Jium spatio dissitae erant. Dcnique ad Missam so- leinnem hora tertia, quam hodie nonam dicimus, po- pulum convenisse narraturin Vitis Patrum, capite 8. 49. Ministros altaris, cum sacra lierent, albis in- dutos fuisse discimus ex canone 12 concilii Narbo- nensis, quod anno 589 habitum est. Idem innuit Gre- gorius in libro de Gloria Confessorum, capite 20, ubi laudat sacerdotum ac levitarum in albis vestibus non minimum chorum, qui oratorii sui dedicationi inler- fuit. In capite 44 Historiae, quod in aliis editis est 38,
Mabillonio editis proferemus in appendice hujus q archidiaconus indutus alba episcopum, ut mos est, ad
voluminis.
48. Quanta autem cum reverentia ad divina myste- ria aut celebranda, aut recipienda accederent, multis in locis prodit Gregorius. Narrat in libro de Gloria Martyrum, capite 87, Epachium presbyterum di- vinitus fuisse punitum quod temere quse erat indignus agcre prxsumpsisset. Eumdem arguit, quod etsi post galli cantum bibisset, sacra lamen mysteria ausus fuisset celebrare : Quod, inquit, jejunus quisque non sine metu potest terrente conscientia explicare, et capite prEecedenti, deflenda esse et plangenda scelera monet, cum ad altare accedendum est, ne corpus et sangui- ncm Bomini actu polluti potius ad judicium sumamus, quam ut veniam conscquamur . Nequidein videri fas erat
aliare invitasse memoratur, ut natalis Dominici so- lemnitatem celebraret. Albentium quoque diaconorum turba aderat beali Nicetii Lugdunensis episcopi exse- quiis, ex libro de Gloria Confessorum, capite 61. Sacerdotales vestes aliis in locis commemorat. Habe- mus vero in libro de Vitis Patrum, capite 8, candida, vestes scilicel amplas, uti ibi describuntur, quas festis paschalibus sacerdotuin humeris imponi mos erat. Idipsum est vestimentum, ni fallor, quod san- ctus Remigius amphibalum album paschalem appellal in suo testamento, quem episcopo sibi successuro reliquit. Vestimenta autem ad sacra facienda in sacra- rio assumebantur, ubi pcractis solemniis deponi so- lebant. Etenim cum ajgre ferret Guntramnus, quod
sacra muneraallari iuiposita, quare Nicetius Lugdu D Palladius Santonum episcopus, qui Gundovaldo ad-
nensis antistes in visu cuidam presbytero apparuisse dicitur in Vitis Patrum, capite 8, ut prohiberet, ne coopertorium, quod rarum esset, nec eo plane tege- rentur sacra mysteria, supcr allare ponerelur. Vasa ipsa quse ad sacrum miuisterium adbibebantur, sa- crata passim nuncupat Gregorius, quorum varia ge- nera pro data occasione coinmemorat, caliccs, pate- nas, turres, cruces, etc. Ea vero ad humanos usus aptare piaculum grandecomputabat, prajvaricatorum temeritatem a Deo punitam fuisse variis miraculis comprobans. Illa autern omnia vasa non solum Gre- gorius, sed et cieteri ejus aavi auctores unico voca-
iwcserat, coram eo sacra faceret, llle qui jam Jectio- nes incoeperat, in sacrarium recessit.
50. Muncra iideles offerebant, ut pro eis Missaj celebrarentur ; quod innuit Grcgorius in libro i de Gloria Martyrum, capite 75, ubi fiigoritki sanitalem recuperasse memorantur, qui Missas in honorc san- cti Sigismundi celebrare, et oblationem pro ejus re- quic Deo offerre curavcr nt. Rem clarius exprimit libro i de Miraculis sancti Martini, capite 12, ubi Ul- trogottha regina ad saucti Martini ecciesiam advenisse dicitur , et multis muneribus oblatis expetiisse, ut Missa in sancti confessoris honore revocaretur. Vi-
bulo ministerium appellabant, quandoque ministerium num offerebat quotidie ad sacrificium peragendum
45
PRiEFATIO.
46
pro viro suo defuncto mulier vidua in libro de Gloria Aconcavo, aut in ampulla sive capsula conclusae, in
Confessorum, capite 65, licet ipsa ad commimican- dum rarius accederet. Sed et diversas rerum species a fidelibus oblatas ecclesiis fuisse ex capite 2 ejus- dem libri certum est, et quidem super altare, quod patet ex pluribus aliis locis. Ob decimarum vero so- lutiones a populis neglectas regionis exscidium mina- tus est beatus Hospicius, in libro vi Historia3, capite6. Memorabilis autem esl Lemovicum devotio, qui non solum semel aut iterum, aut quando liberet, munera ecclesiae sancti Juniani offerre consueverant, verum etiam ejus veluti tributarii facti,adir»'6wtosingulisan- nisstatis diebuseipersolvendasese ipsosobligaverant. 51. Ecclesiarum seu basilicarum formam et magni- ficentiam non in uno loco describit Gregorius. Unde
ipsa altaris structura deponebantur, quales se inve- nisse testatur Gregorius in fine libri decimi. Loculum appellat libro i de Gloria Martyrum, capite 3i, par- tem illam allaris, in qua inclusae ejusmodi reliquiae. Nos hodie Sepulcrum nuncupamus, quod repnesenlare videatur sanctorum sepulcra, super quae antiquitus altaria erigi solebant. Nec enim olim licebat nisi su- per sanctorum martyrum reliquias altaria erigere. Unde in majoribus ecclesiis altare majus ut plurimum in loco edito structum erat, sub se habens cryptam sanctorum reliquiis instructam : quse et suum altare habebat. Cryptae vero illse quae supra sanctorum tu- mulos constructae erant, nonnullis in locis confessio- nes nuncupatae fuerunt, Romanae Ecclesiae exemplo.
intelligere Iicet quanta fuerit patrum nostrorum pie- R Etenim confessio sancti Petri Romae jam dicebatur ea
tas, qui nec sumptibus pepercerunt nec laboribus, cum de condendis et adornandis domibus Deo sacra- tis actum est. Legis libri n Historiae capita 14 et 16, in quorum priori Turonensis sancti Martini basi- lica, in altero senior ecclesia Arvernensis describitur. Marmora, picturas, aurea, argenteaque ornamenta, vela, pallioia, tecta ipsa ex eere confecta, ad ornan- das ecclesias adhibita fuisse passim commemorat. Duas ecclesiae praecipuas partes fuisse ex eodem di- scimus, capsum ( navim interpretamur ) et presbyte- rium, sic dictum, quod ibi presbyteri stare consue- verint. Nuncupatum est eliam non semel altarium, quod ibi altare majus exsisteret. Analogium in ec- clesia sancti Venerandi apud Arvernos exstitisse testa-
Vaticani pars, in qua beatOrum Apostolorum corpora requiescunt. Sic et limina sancti Martini, aut sancti Hilarii appellabantur eorumdem sanctorum basilicae, quod eas, uti et limina Apostolorum Romae exsisten- tia peregrini invisere solerent. Legimus etiam apud Gregorium sanctorum reliquias in baptisteriis asser- vatas fuisse : at illa baptisteria diversa ab oratoriis censeri non debent, quod ibi non solum administra- retur baptismi sacramentum, sed et sacra quoque mysteria, et cursus divini celebrarentur. Reliquias sancti Sergii martyris in sublimi parietis contra alta- rium in capsula reconditas servabat Eufronius quidam Syrus in domo sua, quam apud Burdigalam in eccle- siam convertisse memoratur apud Gregorium libro vii
tur in libro de Gloria Confessorum, capite 37, quod pHistoriae, capite 31. Sed et in aliis passim locis oc-
tribunalis nominealiasdesignare videtur. Ibi episco- currunt sanctorum tumuli in ecclesiarum parietibus
pus concionabatur, quo etiam in loco Epistolae et inclusi, seu potius in arcubus, qui intra ipsos parie-
Evangelii Jegebanturinconventibuspublicis fidelium. tes conslructi erant. Nunquam vero sanctorum reli-
Analogii veteris accuratam descriptionem ex sancti quias superaltare, nisi fortasse brevissimo intervallo,
Clementis ecclesia Romae habes apud Mabillonium in deponere fas fuit, quod nonnisi in earum translationi-
Commentariopraevio ad ordinem Romanum, ubietiam bus, aut supplicationibus publicis, vix permittebatur.
ejus iconographiam repraesentat. Erant praeterea ec- clesiarum porticus, cryptae, ac nonnunquam oratoria ipsis adjuncta, quae et sua habebant altaria. Quin et plura in unica basilica oratoria nonnunquam fuisse ex multis Gregorii locis facile probaretur : lege Hi- storiam libro v, capite 50,etc. Ecclesiasverocomplures, oratoria et altaria a se consecrata fuisse scribit libri x capite ultimo, sed dedicationis ecclesiae caere-
53. Sanctorum tumuii palliis operiri consueverant, et cancellis includi,si magnus esset ad illos populorum concursus ; ciboria etiam super ipsos exstruebantur et fredae, id est umbracula, quibus in pyramidis mo- dum desinentibus nonnunquam crux in fastigio im- posita erat, ut de tumulo sancti Juliani martyris ob- servat Gregorius, capite 20 ejus Miraculorum. Crucis loco nonnullis inerat columba, qualis exstitisse dici-
monias singulatim exponit in libro de Gloria Confes-D tur supra beati Dionysii sepulcrum in libro I
sorum, capite 20, ubi oratorii sui dedicationem de- scribit. Altaria autem consecrare absque sanctorum reliquiis nefas erat. Unde Palladius Santonensis epi- scopus a sancto Gregorio papa ejusmodi reliquias poposcit, quas in-altaribus a se exstructis reponeret. 52. Reliquias sanctorum appellat Gregorius, velum sepulcri alicujus sancti, aut pallium ejusdem tumulo impositum, ceram, aut oleum ex lampadibus et cereis qui ibi ardere solebant; item pulverem exinde colle- ctum, herbulas aut flores ibi appositos, aliaque ejus- modi. Sanctorum tameualiquot,maximeorientalium, ossa habebanlur, quae etiam Reliquiarum nomine idem auctor designat. Ejusmodi reliquiae in lapide
de Gloria marlyrum, capite 72. Coronam autem se- pulcri beati Martini, quae ejus meritum declarabat, a Chuno quodam raptam fuisse memorat libro i de Miraculis ejusdem sancti, capite 2. Haec porro videlur fuisse sanctitatis nota, si cui tumulo pallium impo- neretur. Hinc Gregorius observat, honorem debitum sancto cuidam presbytero impensum non fuisse, quod tumulus ejus alteri juuctus nec ornari pallio, nec cereis illustrari propter loci angustiam potuisset. Atque hic tunc erat solemnis canonizandi, ut hodie loquimur, alicujus sancti ritus, si ejus corpus e terra ab Episcopo levaretur, altari supponendum. CatenaB autem, compedes, aliaque ejusmodi anathemata san-
PR.KKATH).
48
ctorum sepulcris ii appendehunt, qui eorum inter-Anonnunquuinornatas, lainpades 111 ecclesiis appensas,
isioiiibus Be liberatos ac incolumes evasisse arbi- trabantur, ex Vitis Patrum,cap. 8. Hucetiam Bolebant convenire illi.qui gravibua de causisaccusati juramen- to se ipsoBpurgare tenebantur. QuaBquidem Bacramen- ta quaodoque in ecclesiarum portidbus, Qonnunquam in ipso Bacrario, aul denique tacto ipso tumulo, aut altari, data fuisse legimus, At insdlitum omnino fuit illud juramentum, quod u uostro Gregorio exegit Ghilpericus, ul scilicet dictis Missis ad ultaria tria suum ionocentiam sacramento approburet. Illud tu-
candelabra, vexilla seu Bigna, qua* in supplicationi- bus seu proceB8iooibus deferri Bolebant, aut certe iiim clerua el populus regi aut episcppie in urbem advenientibus obvii procederent. Haac voro omnia Bancta el Deo dicata reputabat pia fidelium religio, ut absque sacrilegio ad profanos usus adhiberi non posse censerent, quoruin saBpius vel solo tactu mcde- lam sibi afferri posse existimabant. Immo inter haec computabant vel signorum seu campanarum funes.aut claves queis ecclesiae ostiu reserabantur, ut omittam
men praestitit sanctus antistes, licet fuerit canombus claves illas Roma allatas, quas alicubi commemorat
contrarium, ue apud regem laesffi majestatis reus ba- Gregorius. Cluves vero basilicarum quandoque ani-
beretur. malibus imprimebant, ut eos aut a lue quam inour-
54. Jus asyli ccclesiis et locis sacris concessum rerunt liberaront, aut certe imminentom uverterent. exempliset scriplis usseruit Gregorius. Itu voro ipsisB 5b- Sed et veteres quusque Gallicanae Kcclesiae
eliam regibus inviolabilia videbatur illa ecclesiurum consuetudines quivis ex Grogorii noslri lectione fa-
immunitas, ut oequidem Isesae majestatis reos u locis cile deprehendet. Tules sunt sunctorum etium Con-
sacris oxtractos nocari posse ccnserent. Doprebensus fuerat in ecclesia saiicli Marcelli prope Cabillonem sicarius quidum, qui Gunlrumnum regem in ipsu cc- clesiu occidere erut paratus, ut nurrutur libro IX Histo- ria?, cupite 3. Inde tamen eductum jussit rex vivum dimitti, quia ncfas putavit, si is qui ab ecclesia eductus fuerat, truncaretur ; simili indulgentia Childebertus Austrusiorum rex nonnullis, qui conjuruiionis in seip- sum initae accusati fuerant, se parciturum esse, etiam reis, pollicitus esl, quod ad ecclesiam confu- gissont. Promissionoin, inquit piissimus rex apud
fessorum festivitates, quae tunc tcmporis in Gallia celebrabantur ; Uominicu3 diei observatio ita accu- rate servatu, ut a primis vesperis, id est u sabbato praecedenti post mcridiem, inchoarelur. Quam cum violassent nonnulli, divinitus puniti fuerunt. Quadra- gesimam sanctam non semellaudut idem uuctor. Sed memorubiliu sunt illius verbu in Vitis Putrum, ca- pile 15, ubi Quadraginta dies commemorut, quos ante paschalia festa in summa duci abstinentia Patrum san- xit auctoritas. Describit Rogulionum seu Lilaniarum rilus , quarum nonnullae stalis diebus fieri so-
Gregorium libro ix, capite 38, habete de vita, etiamsi lebant; aliae vero cum aliqua ingrueret publica cala- culpabiles inveniamini. Christiani enim sumus ; nefas n milas. Quibus etiam temporibus preces publicae, vi- est enim vel criminosos ab ecclesia eductos punire. giliae solemnes ac jojunia indiccbantur. Certe pallam
e sancti Remigii tumulo sumplam per universa re- gionis suae locudelulerunt Rhomenses, nec incussum. Num ne unus quidcm inlru eorum fines, peste, quae caeteras regiones devastubut, impctitus fuit. Suppli- cationes etiam seu"processiones ex una in aliam ec- clesiam in solemnibus sanctorum festivitatibus factas fuisse ex eodem auctore discimus. Exponit non semel in Historiae libris solemnes episcoporum aut regum receptiones, quae praecedentibufl crucihus, ve- xillis, ac cereis, ab urbium clero et populo fieri solebant, memorat et puhlicas iis occasionihus popu- lorum acclumutiones, quois fuustu, variis eliam lin- guis, ad mujorem solemnitutem advenientibus uppre-
Exinde celebria fuore ud sunctorum basilicas confu- gia, quu immunituto non modo ipsae busilicae gaude- bant, sed multa insuper aedificia et loca illis adjunclu, in quihus tuto reis vivere concessum oral. Ejusmo- di celebriores fuere ecclesiae sancti Hilarii Piclavien- sis, sancti Marlini apud Turonos, sancti Germani Antissiodori, sancti Remigii Rhemis, et aliie complu- res, quae passim apud Gregorium data occasione me- morantur.
55. Ecclesiarum ornumonta non in uno loco re-
censot Gregorius, velu scilicet purietibus et ostiis
appensa, aut qu;e saorarium ab aliis ecclesiae lo-
sejungerent ; picturas qu;c non minus fideles, po-
tissimum idiotas, erudirent, quam ornarent templa ;Dcabantur. Alias commemorat funebres defunctorum
cameras sou laquearia auro argentoque linita, et tectu ox aare aut Btanno fusa ; pallia etiam ditissima, quibus altaiia, el sanctorum tumuli tegi et ornari consueve- rant. Ornamenta autem in praecfpuis festivitatibus ditiora qootidianis et splendidiora erant. Describit
exsequias, in iisque vostium mutationes, lugubria induinenta, et ulia bujusmodi. Comprovinciules epi- scopos ad e|iiscopi defuncti exsequias celebrandas occurrere consuevisse discimus ex capite 6 inter Vitas Patrum, ubi describit Grogorius sancti Galli
Gregorius in Miraculis sancti Juliani, capite 20, ejus- pompam funebrem. Capite sequenti idem hahot de
doin saocti Martyris basilicam in ipsius festivitate ornamentis immensis effidgentem. Omitto vasa sacra, calicos, patenas, Evangeliorum libros, aliaque sucrae Scripturae exemplaria, Sacramentoram, uti aiebaot,
codices, id est libros Missales, Rituales, Pocnitentia- les, et alios, qui in usu quotidiano necessarii erant ; ad liar cruces gemmis eliam ct lapidibus pretiosis
Grcgorio Lragonensi, legendum quoque ea de re cuput 106 libii de Gloriu Confessoruin, ubi de beutae Radegundis sepulturae caercmoniis plura habot. Ex quo item cupite discimus, caemeteriu ud sopeliendos lidoles destinata, jam tunc sacerdotali, id est ponti- ficali benedictione sacranda fuisse, in quibus altare erigi solehat ad ofierendas pro mortuorum requie
49
PR/__FATIO.
50
piaculares hostias, ut aliis locis saepius factum A quenter retulit. Ghrismatis benedictionem ab epis
fuisse docet idem Gregorius. Gorpora vero defuncto-
rum ablata primum, tum induta sepeliebantur, et
quidem haud raro in ecclcsiis : quod etiam aliis
praeter episcopos et principes his temporibus in Gal-
liis permiltebatur. Excommunicatorum vero et infi-
delium cadavera non solum ab ecclesiis, sed etiam
a communibus fldelium caemeteriis arcebantur :
quin et Palladius comes, qui se ipse interemerat,
juxta Christianorum cadavera positus non fuit. Aquse
benedictx usum ad morbos abigendos, miraculis et
sanctorum virorum exemplis legitimum fuissenon in
uno loco probat Gregorius, qui et passim de aliis re-
bus sacerdotali benedictione munitis Ioquitur. De
benedicto pane seu eulogiis, quae sub finem Missae
copis factam non semel laudat, sicut et chrisma- tionem, quae ad recipiendos in Ecclesiam redeuntes haereticos adhibebatur. Laudat etiam illos, qui crucis vexillo consignati lidem suam operibus approbabant; et Chlodoveum regem a Remigio Francorumapostolo non baptizatum modo, sed et sacro chrismate cum signaculo crucis Christi fuisse delibutum attestatur. Inter episcopalia munia quae Promoto Dunensi male ordinato episcopo interdicunt Patres Goncilii iv Pa- risiensis, recensetur infantium confirmatio. Idem Gre- gorius Exorcismorum in dsemones vim non semel exponit . Tonsuratos, lectores, ostiarios, ceroferarios, subdiaconos aliosque superiores clericorum gradus, cum sese offert occasio, commemorat : interstitia
distribuebantur, jam diximus. Eulogias quoque seugautem, quae ad eos rite suscipiendos servari debe-
benedictiones nuncupat Gregorius, quaelibet munus- cula a sacerdotibus in amicitiae signum data vel ac- cepta, quod essent tessera quaedam communionis, et ab ipsis solerent benedici. Nefas autem erat praesente sacerdote quidquam cibi aut potus sumere, nisi prius ab ipso benedictum fuissel, quem ritum Deus saepius miraculis comprobari voluit, ut ex Gregorio nostro, aliisque antiquis auctoribus discimus. De crucis signi efficacia et virtutibus tot sunt testimo- nia quot fere paginae.
57. Multa item habet Gregorius de Sacramentorum administralione. Quo ritu Eucharistire sacramentum distribueretur jam supra diximus. Ipsum vero in turri tunc temporis asservatum fuisse in sacrario,
rent, supra ex Gatonis presbyteri verbis exposuimus. Episcoporum vero ordinationes Dominicis diebus fuisse celebratas non semel innuit. -Egrotorum un- ctiones passim laudat. Certe lib. I capite 41 , Artemius legatus Arvernos transiens, cum in febrim incidisset, a Nepotiano episcopo visitatus, et oleo sancto perun- ctus sanitatem recepit. Matrimonia vero cum bene- dictione sacerdotali contracta fuisse patet ex Ghil- perici regisadversus Praetextatum episcopumquerela, libro v Historiae, capite 19, ubi rex illi exprobrat manifestam canonum violationem, quod Meroveum cum patrui illius relicta matrimonio conjunxisset. Caeterum Gregorius aliis in locis non semel nuptias incestuosas, mulieresque superinductas, etiam in vi-
unde ad altare afferri consueverat jam superius ob-Q ris principibus episcopali libertate damnat
_* _ ._. _ * -. O /* 1 - --. 1 J _ /""i I .. . ... *.T".. -,.---... _•_-_ Uv I .".---/111-1-1 v»»i r-v-i *-. , . . . /"_ni*-r.-i^_«- 1111 «-V- /-* 17- /". w
servavimus ex capite 86 libri de Gloria Martyrum nostree editionis. Huic rei, praeter Fortunati locum de turri a Felice episcopo fabricata, suffragatur be- nedictio turris, quam in appendice hujus voluminis habes ex veteri Sacramentario descriptam. Chlotarii regis, cum ad sancti Martini sepulcrum accessit, poenitentiam describit Gregoriusin Historiae libris. Quidam vero in vita sancti Nicetii Lugdunensis, cum morti Csset proximus, poenitentiam a presbytero fusis lacrymis efflagitasse dicitur. Et alibi homi- nem memorat Gregorius, qui morte puniendus poe- nitentiam a sacerdote ■petiit, clam quidem, quod forte jam tunc temporis reos extremo supplicio afficiendos a poenitenlia leges civiles arcerent. Nec desunt apud
58. Censurarum ecclesiasticarum exempla non desunt in Gregorii libris. Aliquod irregularitatis ob lenitatis defectum incurrendae vestigium invenit Thomassinus in Gregoni facto, Historiae libro vi, capite 10, relato, ubi ille scripsisse se memorat in gratiam furum, qui sancti Martini basilicam infrege- rant, regera commonens eos fures a clericis, ad quos causa haec pertinebat, non fuisse accusatos. Quod se fecisse ait pius antistes veritum, ne homines il- lius causa morepentuT, qui vivens in corpore pro perditorum viti faepius deprecatus fuerat. Opprobrio magno se fore obnoxium existimavit presbyter qui- dam in capite 73 libri i de Gloria Martyrum memo- ratus, si per suam accusationem fur morti fuerit
nostrum auctorem indulgentiarum exempla. Namjjaddictus. Hunc enim rapti equi accusaverat ille sa-
Victor episcopus, qui a communione fuerat suspensus ob reos temere reconciliatos, ante praestitutum tem- pus, regis intercessione communioni restitutus est. Sic et iu Synodo Metensi, Basina et Chrodieldis, ob scelera excommunicatae, rogante Childeberto a Concilii patribus, absolutae fuerunt. Baptismo confe- rendo tempora designata indicat Gregorius, comme- morans Guntramni querelas adversus eos qui Chlo- tarii II baptismum iterum atque iterum distulerant. Ejus vero, et quidem in sanctissimae Trinitatis nomi- ne unitatem saepius propugnavit. Per immersionem, saltem in Hispaniis tunc datum fuisse ex eodem colligimus, qui et nomina in baptismo imposita 1're-
cerdos : unde nullum lapidem non movit, ut reum a morte eriperet. Quod cum judex facere renuisset, condemnati salutem beati Quintini meritis a Deo im- petravit. In libro vi Historiae, capite 8, Ursicinus Caturcensis episcopus ab ordine suscepto suspensus est, quod Gundovaldo Ballomeri publice adhaesisset. Prohibitum quippe ei fuit, ne toto trienno missas celebrare, clericos ordinare, ecclesiasque et chrisma benedicere, etc, auderet. Ecclesiastica sepullura privatus fuit Palladius, qui sibi ipsi violentas manus attulerat, ut jam observavimus. Interdictum vero in Pictonum urbem sese inflicturum minitatus est Meroveus ejusdem urbis autistes, nisi Chrodieldi^ a
51
PR.EFATIO.
52
nequitia sua rcsipiscens abbatisaam Sanctffl CrucisAcoactus fuerit. Hesurrectionem corporum futuram
monasterio, a quo fuerat rapta, restitueret. Et qui- dem cuni Sancti Dyoniaii ecclesia prope Parisios ob csBdem in ea patratam violata fuisset, officium perdi- dit, Dec Lbi Bacra celebrata fuerunt, donec fuissel ab episcopo recoDciliata. Episcoporum ob admissa cri- niiiin dejediones, excommuoicatiooesin iDcestuosos, aliorumque crimiaum reoa preetermitto, quod baec DOtiora sint, quam ut iodigeaat fusius tractari.
59. Ex his autem omnibus patet, utilissima esse Gregorii opera ad indagandam (jallicanaa Ecclesiee disriplinam : pauca jam Bubjungenda suot, ex quii)us intelligatur, ea non minus esse idonea ad confirman- dam lidem nostram. Ilanc enim eam ipsam esse ex eodem auclore discimus, quam patres nostri ab
prolatis opposile sacrae Scriplurae testimoniis contra Saducaeum quemdam presbyterum ita asseruit, ut iile omnioo coovictus , sc nunquam eam impugnatu- rum pollicitus sit. Ibidem quoque de judicii extremi veritate erudite djsserit, et suppliciorum aBternitatem damnatis luendam probat. Deiisdem pcenis, tum de temporariis quae animaa defuactorum perpetiuntur, agit in capite ultimo libri i de Gloria Martyruin. Peccati origiaalis adversus Pelagiaoos veritatem in sua fidei confessione agnovit, cum hominem perditum liberatum a Ubristo fuissc prolitetur. Ibi et perpe- tuam Mariae virginitatem laudat , et ahis in locis; divini vero auxilii ad recle ageadum neccssilatem non verbis solum, sed et exemplis passim compro-
Aposlolorum discipulis acceperant. Et quidem nun-gbat. Hinc recte facta non viribus propriis , sed Dei
quam alias tam accurate locutus est Gregorius no- ster, quam cum de fidei rebus tractavit, nec quidquam aliud toto vitue suae tempore adeo diligenter inquisi- vit, ac ea quae ad iidei iotegritatem et sinceritatem pertinebant. Id ipsum disertis verbis tcstatur initio libri I Historia3, ubi postquam se grammaticae regulis non plene eruditum fassus fuissel, suhjungit se ta- men studuisse semper, ut de rebus fidei puram et sinceram habeiet notionem. Illud, inquit, tantum studens, id quod in Ecclesia crcdi praedicatur, sine aliquo fuco aut cordis haesitatione retineam, etc. Sub- jungit lidei suae professionem. quam Symholo Nicamo aut Conslantinopolitano prolixiorem edidit, ut ab ha?resibus quae postea pullulaverant, alienum se esse
virtuti tribuenda esse docet in capite laudato libri de Gloria Martyrum ; capite autem 41 lidem rcctam, quae bonis animetur operibus, ad salutem necessa- riam esse censet. Veram et realem in Eucharistia corporis et sanguinis Domini pruesentiam, cum in narrandis historiis occasio sese obtulit, ita apertc declaravit, ac si data opera catholicum illud dogma post exorlam Berengarianorum haeresim exprimere voluisset. Audenter, inquit, in libro de Gloria Marty- rum, capite 86, sanctum Domini corpus ct sanguincm cum simus actu polluti, ad judicium sumimus, quam, etc; et capite 10 ejusdem libri narrat histo- riam infantis Judaei, qui cum catholicis ad participa- tionem gloriosi corporis et sanguinis Dominici accesse-
proliteretur. Praeclaras fidei regulas proponit libro xGrat. Expletis Missis, ex libro n de Miraculis sancli
Historiae, capite 13, sacrarum nempe litterarum et traditionis apostolicae auctoritatcm, queis utitur ad confutandam haerelici cujusdam pervicaciam, qui futuram resurrectionem in dubium revocare ausus fuerat. Alio m loco sanctorum Patrum auctoritatem, quos post apostolos Deus Ecclesiae reliquit, laudat, nempe libro v, capite 45. Denique tanti fecerunt ma- jores nostri disputationes, quas Gregorius noster adversus haereticos a se habitas scriptis commenda- verat, ut eis inter fidei regulas locum darent in co- dicibus, qui ad sacerdotum eruditionem postea con- diti fuerunt. Ejusmodi collectionem habemus ex codice Fossatensi tempore Caroli Magni concinna- tam, in qua conciliorum canonibus praemittuntur
Martini , capite 47 , populus sacrosanctum corpus Redemptoris accepit, etc. Missarum ceiebrationes, sacrificii oblationem passim commemorat. Missas ad requiem defunctis procurandam celebratas habes in libro de Gloria Confessorum , capite G5 , et Palladius sui ipsius intercmptor, missarum solemnia non me- ruit. Alibi praesente corpore in delunctorum exse- quiis Missse celebratae dicuntur ; item et psallentium chori circa defuncti corpus ante sepulluram, et alia ejusmodi, quae legentibus passim occurrunt. Sacra- rum vero reliquiarum veneralionem, invocalionem sanctorum, sacras eorumimagines.aliaqueejusmodi, quae recentiores haeretici, plus forte vulgi abusibus quam Ecclesiae dogmatibusattendentes, tantopereim-
symbolum Athanasii, Augustini aliorumque fideiDPuSnarunt' tot prohant argumenta, quod ferehaben-
tur in libris Miraculorum j aginae. Imagines Christi apud fideles asservandi morem ex amore in prototy- pum processisse ait, capite 22 libri I de Gloria Mar- tyrum, ut nempe ejus, cujus legem in labulis cordis retinent, etiam imaginem ad commemorationem vir- tutis in tabuiis visibilibuspictam per ecclesias acdo- mos aflixam praesentemhabeant. Et quidem, ut eadem occasione loquitur Rufioua libro vn Historise, ca- pite li, insignia veterum reservari adposterorum memo- riam: illorum honoris, horum vero amoris indicium est. 00. Caeterum ctsi praecipua Gregorii nostri operum utilitas colloeanda sit in addiscenda Francorum re-
confessiones, tum altercationes contra hsereticos ex Gregorii Historia excerptae. Nec immerito. Ita enim fidei nostrae studiosus fuit Gregorius, ut nullam ejus propugnandae occasionem praetermiserit. Sanctissimae Trinitatis mysterium, personarumque in una natura et diviuitate aoqualiter subsistentium veritatem saepe saepius, allatis sacrae Scripturae lestimoniis, demons- travit, confirmavitque variis miraculis, quae in hanc rem facta, aut ipse viderat, aut didicerat ab aliis. Chilpericum regem qui Sabellii errores reno- vare volebat, lta confutavit, exposito quodnam esset de personarum distinctione et oaturse unitate catho-
licum dogma, ut rex, licet iu euin frendens, silere gui tam ecclesiastica quam profana historia, haud ta-
53
PILEFATIO.
54
men spernenda habet de aliarum nationum rebusArius, ut episcopos in Gallia his septem antiquiores
gestis, quse exinde etiam illarum gentium propriae historiae scriptores mutuati sunt. Ipse nobis, ut rem exemplis probemus, Burgundionum et Thuringorum fortunam descripsit; Wisigothorum in Septimania et in Hispania regum seriem ab eo accepimus. Non pauca etiam de Ostrogothorum et Langobardorum rebus gestis narrat, occasione expeditionum, quas reges nostri in Italiam adversus eos suscepere. Unde etiam occasionem accepit de imperatoribus Graecis disserendi, qui titubantem in Italia suam potestatem confirmareac reparare Francorum auxilio saepius co- nati sunt. Hinc variaelegaliones e Graeeia in Gallias, et exGalliis in Graeciam, quasGregorius passim com- memorat. Ea quae de Chunis, Saxonibus, Bajoariis,
nullos fuisse existimaret : quod quidem ex ipsis ejus verbis certum est. In Galliis, inquit, libro i, capite 26, ubi de Antonini persecutione, multi pro Christi nomine sunt per martyrium coronati, cum capite 28 sub Decio.... Hujus tempore septem viri episcopi ordi- nati ad prxdicandum in Gallias missi sunt, etc. Non itaque dicit, primum tunc,ut antea Severus £ ulpicius scripserat, visa fuisse in Galliis martyria; non ex- cludit alios verbi divini praecones, qui ante septem illos episcopos Evangelium in Galliis disseminave- rint;nec proinde sibi ipsi contradixit, cum Eutro- pium a sanclo Clemente missum fuisse in libro de Gloria Martyrum, capite 56, scripsit. Immo et sibi ipsi constat de illis septem episcopis in libro de Glo-
aliisque Germaniae populis habet, non vacat recen-jg ria Confessorum scribens, ubi, capite 4, de sancto Ga
sere. Adde etiam quae de extremorum temporum Ro mani in Occidente imperii aut tyrannis aut imperato- ribus, vel certe de eorumdem militiae praefectis, ex Orosio aliisque auctoribus retulit, quibus etnonnulla intermiscuit, quae aut ex traditione acceperat, aut ex auctoribus modo ignotis. Idem fecit in narratione quam ex Eusebii sive Hieronymi Chronico et Orosii hisloria potissimum concinnavit de iis rebus, quae a mundi condilione ad seeculum quinlum contigerunt. Variorum opiniones de maris Rubri transitu recen- set in libro i Historiae , capite 10 , ubi et peregrinos laudat, qui monasteria ^Egypli perlustraverant. Tum loquitur de priscis nationibus : Ne videamur , inquit capite 16, unins tantum Hebrseae gentis habere no- titiam, reliqua regna, etc. Enumerat antiquarum gen- tium reges, qui ante Christi adventum imperarunt. Paulo fusius exponit ea quae post Christum natum contigerunt : persecutiones adversus Ecclesiam re- censet, nonnullaque de Galliarum stalu habet, unde discimus quae fuerint Ecclesiaein his partibus primor- dia, aut saltein quae tunc invaluerit, cum Gregorius viveret, ea de re opinio.
61. Nonnulli ex ejus scriptis inferri posse putant duplicem tunc in Galliis fuisse traditionem deprimis Ecclesias Gallicanae apostolis, quorum alii missionem ad ipsorum Aposlolorum aetatem revocare conaren- tur ; alii vero ad Decii, aut certe Marci Aurelii tem- pora. Quin et Gregorium quod non satis ea iu re sibi constiterit accusant, quippe qui priorem senten-
tiano ait, quem a Romanis episcopis transmissum, etc, cognovimus ; capite 27, Martialis a Romanis missus episcopis ; et capite 30, Stremonius, et ipse a Roma- nis episcopis cum Gatiano et reliquis, quos memoravi- mus, est directus. Nec opponere juvat Saturninum, capite 48 libri i de Gloria Martyrum, dictum fuisse ab Apostolorum discipulis ordinatum : cum Apostolo- rum discipulos potuerit appellare eos, qui Romae fl- dem ab Apostolis disseminatam profitebantur. Sic et de Ursino Biturigum apostolo loquitur capite 80 de Gloria Confessorum, quem tamen septem episcopo- rum discipulum fuisse innuit libro I Hisloriae, capite 29, quanquam nonnulli censeant hic alium ab Ur- sino designari, Senicianum scilicet, qui secundus in Biturigensium episcoporum catalogo recensetur. Et quidem Gregorius loco laudato ait post Ursini mor- tem christianam fidem apud Bituriges defecisse : quod post septem episcoporum discipuli mortem fieri vix potuit, desinente tertio seeculo. Si quidem ipse Gregorius testis est, tunc temporis Ecclesiam miro opere compositam a fidelibus ea in urbe aedificatam fuisse. Caeterum Gregorius de aliorum quoque san- ctorum miraculis passim scripsit, ut de Timotheo et Apollinari Rhe l.ensibus, Memmio Cataiaunensi, Va- lerio Conseranncnsi, alisque nonnullis : at tacuit eorum missiones, quod nihil de illis, ut conjicere est, compertum habcret.
62. Porro etsi ea quae retulimus, satis superque sufficiant ad comprobandam Gregorii operum utili-
tiam in Miraculorum libris, posteriorem in Hisloria q tatem, cum tamcn quidam, etiam eruditi viri, non-
amplexus sit. Verum licet has quaestiones, quae tam acriter nostris temporibus agitatae fuerunt de san- ctorum missionibus, retractare animus non sit, ut- pote quas extra nostrum institutum esse censemus ; id tamen affirmare ausim, nusquam cum sese de istis missionibus scribendi obtulitoccasio, Gregorium sibi contrarium exstitisse; fallique eos qui illum existi- mant ita de Martyribus Lugdunensibus, aut de sep- tem episcopis, quos sub Dccio adventasse scripsit, locutum fuisse , ut ante illos aut martyres, aut alios verbi divini praecones, in Gallias advenisse negave- rit. Non enim, ut scite observavit summae eruditio- nis vir Jacobus Sirmondus, in hac haeresi fuit Grego-
nulla in his reprehendere soleant ; ea paucis discu- tere visum est, ut pateat illa non esse tanti momenti, quae tam eximii viri auctoritatem elevare valeant, aut pios ac eruditos lectores ab ejus operum lectione avocare. Haec sunt quae Gregorio exprobrant. Illum aiunt stylo ita rustico scripsisse, ut absque fastidio vix legi possit ; apocrypha veterum scripta ab ipso nonnunquam fuisselaudata;immo nonsolum incerta pro certis, sed et falsa ab eo data interdum fuisse pro veris, eumque in aliquot errores impegisse ; deni- que tantae fuisse simplicitatis et credulitatis, ut quae- vis promiscua facta pro miraculis haberet. At styli rusticitas non Gregorii, sed ejus aetatis vitium fuit.
55
PR.fiFATH).
56
Eo onim tempore, post varias clades, qnns sub re-Apisset, quao a viris piis referri solcbant : Mallem,
petitis toties barbarorum incursionibus Galliaa per- pessse fuorant, adeo incultae jacebant litteraB, ut ne- mo inveniretur, qui res gesl is litteria commendare yaleret, ut ipse Gregorius testatur in prolQgo Ilisto- riae : aut corto, si quis eas politiori Btylo describere conatufl fuisset, inutilis fuisset ejus scriptio, uipote quam plerique non intellcxissont, ut idem Gregorius non somol profitetur. QuaB otiam causa fuit ut lc- et ipsa regum nostrornm diplomata eodom prorsus stylo rustico conderontur. Undo ut genio sui tompo- ris obsequeretur Gregorius, non raro accusandi casus pro ablativis absolulis sciens prudensquo adliibuit. Non fuit itaque Grcgorio peculiaris ista locutionis barbaries, quam in aliis quoque ejus aevi sinceris mo-
mquit, fateri res illas esse altiores, quam ut a me possent attingi, quam temere definire illa esse falsa miracula, aut ab homine nimis crcdulo efflcta. Mira- culorum enim operatio verae EccleeiaB tessera est, qua illam ab baBreticorum seclis distinctam semper fuisse Patres et EcclesiaB Doctores omnium tomporum as- seruorunt. Ex quo oniin Dominus noster in Evange- lio pollicitus ost, oos qui in ipsum credituri essent, majora et plura, quam quae ipse fecisset, edituros; in Ecclesia non defuero, quoties illa vel ad inlide- lium conversionem, vol ad lidelium in recla fide con- lirmationem necessaria fuerunl. Pctrus in Actis Apo- stolorum se hanc potestatem habuisse professus ost, cum petenti paralylico eleemosynam rospondit, se
numentis deprohendere quivis facile poterit. Caete-Bquidcm argentum non habere, sed quod habeo, in-
rum etsi Gregorius, ut erat vir summae modestiae et quit, hoc tibi do ; in nomine Christi surge et ambula.
humilitatis, passim sese linguae latinoe imporitum et Et quidem vcl sola ejus corporis uinbra morbos cu-
hominem rudem profitoatur;non tamcn adooignarus rabat. Pauli miracula taceo; sed eo teste, haec gra-
fuisse censondus est, utnulla litterarum scientia fuc- tia ab Apostolis ad fidoles transiit, quorum aliis ge-
rit instructus : cum e contrario illum in veterum au- nera linguarum, aliis graiiam curationum, aliis alia
ctorum leclione maxime versatum fuisse colligi possit charismatum dona concessa fuisse scribit. Ignatius
ex variis eorum locis, quos interdum narrationi suae Apostolorum discipulus, cum martyrio proximus es-
intermiscuit. Vocum eliam Graecorum se notitiam set, verebatur ne ipsi, sicut aliis sanctis contigerat,
aliquamhabuisse innuit, dum Latinorumvocesex ety- bcstiae miraculo mansuefactae parcerent. Justinus
mologiis exponit. Testis quoque Fortunatus, cui sane ethnicis exprobrat magorum et incantatorum impo-
probe notus erat, hanc in rcm adduci potest, qui tehtiam, cum econtrario Christiani sola Josu Ghristi
ejus eloquentiam et eruditionem passim laudat. Et nominis invocatione nihil non possent efficere. Prae-
eane quantumlibet simplici sermone scripserit Gre- clara omnino ea de re habel Irenaeus, qui saeculo so-
gorius, res tamen gestas, nescio qua ingenuitate et cundo Horuit, et initiotertii passus est. Hic in libro II nativa eloquentia describit, ut nec injucunda sit ejusp. Adversus haereses, capite 57, non unum aut alte-
narratio, nec fastidiosa. rum, aut certe plura a Christianis facta miracula re-
63. Falsum tamon aliquando fuisse Gregorium in- censet : sed hanc ipsam Ecclesiae catholicae esse prae-
ficiari nolim. Haec enim est sacrorum codicum sin- gularis praerogaliva, ut soli errati immunes sint. Apocrypha secutus est nonnunquamGrogorius, falsis usus est monumentis, fateor. Computationes tempo- rum non satis constantes adhibuit. Scd haec omnia ejus operum utilitati vix quidquam detrahunt : cum pertineant potissimum ad veteres Historias, quas ex alii- aucloribus deprompsit, proindeque facile ex aliis monumentis emendari possint. Uude nostrae gentis Historiae, quae potissima est ejus operum uti- litas, sive ecclesiaslicae, sivecivili, maxime quae pro- pius ad Grogorii aetatem perlinet, ejusmodi orrata
rogativam probat, ut cum haeroticorum sectae suis praestigiis nihil possont, nisi forte incautis damna inferre, iideles miraculis, et cerlissimis, et frcquen- tissimis, fidem suam approbarent; ita ut saepissime apud eos claudi gressum, caeci visum, surdi auditum, immo et mortui vitam fidelium precibus fuerinl con- seculi. Quos quidem homines a morte excitatos, diu postea inter caeteros mortales vixisse observat capite sequenti , ne forte tanta miracula praestigiis ho- mines atlribuere audcrent. Ejusdem rei testis est saeculo tertio omni excepiione major Cyprianus Car- tliaginiensium antisteset Christi martyr, qui hocar-
non officiunt. Visa enim a se, ut plurimum, vel au-Dgumontum non semel, sed potissiinum in libris de
dita scripsit, quibus in refcrendiseum mala unquam Idolorum vanitate et ad Dometrianum pertractavit.
fide usum fuisse nemo dixerit. Omitto Eusebium, Lactantium et alios, qui sub sae-
64. At, inquies, itacredulus eratGregorius ac sim- culi tortii finom, et quarti initium vixerunt. Eadem
plox, ut quidvis absque delectu suis scriptis videa- virlus posl datam Ecclesiae pacem perseveravit, ut
tur inseruisse, et omnia fere evcnta miraculis ascri- testes sunt Hieronymus, Rufinus, Sulpicius Severus,
psisse. Verum etsi nolim inficiari, Gregorium forte et alii, qui patrum et aliorum sanctorum vitasdescri-
in credendis miraculis aliquando fuisse faciliorem, pserunt. Idem testantur Paulinus, Tlieodoritus inter
rum tamen certum sit ex aliis ejus aevi auctoribus tunc temporis multa miracula contigisse, non ob id solummodo quod miracula sunt, ea esse rejicienda censuerim, nisi aliquaratio gravis id suadeat. Hac in re sequenda vidotur sancti Augustini regula, qui cum multa circumferri miracula apud vulgus acce-
Graecos patres vix ulli eruditione secuudus, qui li- brum oa do rc singularem sub religiosae Historiae titulo edidit. Plurima miracula suo tempore facta narrat Augustinus, potissimum in libris de Civitate Dci. Sanctorum Gorvasii et Protasii ab Ambrosio inventorum lot fuerunt miraculorum praecones, quot
57
PR.EFATIO.
58
eorum temporum scriptores, Ambrosius ipse, Pauli-Afrequentia tunc contigisse miracula. De miraculis
nus, Augu-tinus, Gaudentius, etc. Haud minus ce- lebria fuere sancti Stepliani recens inventi miracula, de quibus libri duo inter Augustini opera liabentur. Victor Vitensis paulo post miracula d-scripsit, quae furente Wandalorum in Africa persecutione a catho- Jicis eiiita fuerunt. Basilius Seleuciae episcopus circa idem tempus libros duos de miraculis sanctae The- clae composuit. flaec de saeculis quae Gregorium no- strum praecesserunt. Non minusautem saeculosexto, quo vixit Gregorius, frequenlia fuisse infra proba- bimua. Nam de sequentibus' lemporibus agere ad nostrum non spectat institutum ; et qui ea de re plura cupiunt, habentMiraculorumlibros integros, quos in Vitarum sanctorum collectionibus consulant.
sanctorum Italiae libros quatuor dialogorum edidit Gregorius Magnus. Idem praestitit Victor Vitensis episcopus in libris de persecutione Wandalica, ubi narrat ea quae Deus in Africa ostendit, in fidei ca- tliolicae confirmationem. In Galliis, preeter sancto- rum Vitas, quae ab auctoribus gravibus et aequalibus scriptae sunt, testes habemus queis nemo unquam absque lemeritatis nota audeat refragari. In primis complures episcopos sanctitate et eruditione cele- berrimos, inter quos eminebant Avitus Viennensis, Stephanus Lugdunensis, et ^Eonius Arelatensis me- tropolitani, qui cum Arianos in collalione coram Bur- gundionum rege habita, rationibus ac Scripturae tes- timoniis pervicissent, fidem quoque suam miraculis
65. At ex his quae protulimus jam perspicuum est, B aPProbare polliciti sunt, si Ariani eis assentire vel-
nemini auctori ecclesiastico verli posse vitio, quod miracula passim suis operibus inseruerit, aut certe de Miraculis sanctorum ediderit libros singulares. Proindeque Gregorium eo ipso haudquaquam asper- nandum esse, quod roiracula passim in suis libris enarraverit. Nec dicat aliquis miracula a Deo Opt. Max. fuisse edita, cum necessaria ad fidem gentibus approbandam fuerunt, id vero Gregorii temporibus applicari non posse. Nunquam enim miracula magis necessaria videntur fuisse sive ad infidelium conver- sionem procurandam, sive ad fideles in vera fide confirmandos, quam saeculo quinto labente, ac loto saeculo sexto, quo Gregorius noster scripsit. Tunc enim barbarae nationes ita Europam infecerant, ut
lent : Si rationes nostrae, inquit Avitus omnium no- mine ad regem Gundobaldum, quicollationipraesens intererat, non possunt illos convincere, non dubito quin Deus fidem nostram miraculo confirmet. Jubeat sublimitas vestra, ut tam illi quam nos eamus ad se- pulcrum hominis Dei justi, et interrogemus illum de nostra fide ; similiter et Bonifacius de sua : et Dominus pronuntiabit per os servi sui in quibus complaceat. Sic illi viri saucti adeo in Deum fidentes erant, quod se eam fidem habere scirent, quae etiam montes trans- ferre posset, cum id Dei causa exigeret. Sed et iidem antistites se hanc collationem suscepisse innuunt exemplo beatissimi Bemigii Francorum apostoii, qui fidem catholicam tunc temporis apud eam gentem
nulla ferme regio esset, in qua illi non dominaren- ninfinitis propemodum prodigiis confirmabat. Provi
dente, inquiunt, Domino Ecclesiss suse, et inspirante pro salute totius gentis cor domni Remigii, qui ubique altaria destruebat idolorum, et veram fidem potenter cum multitudine signorum amplificabat, etc. Ejusdem sancti Bemigii et sancti Medardi miracula ob oculos Chlotsindae ponit sanctus Nicetius Trevirorum antis- tes, illam adhortans, ut ea Alboino Langobardorum regi viro suo narret, quibus Chlodovei exemplo, ad fidem suscipiendam moveri possit. Quid de domno Remigio et domno Medardo episcopis, quos tu, credo, vidisti ? non possumus tanta exponere, quanta mirabi- lia per illos Deum videmus facere. De miraculis ad sanctorum sepulcra tunc temporis frequentibus pro- sequitur sanctus antistes his verbis : Ubi tanta hodie,
tur. Hi autem erant aut ethnici, aut certe ita ariana haeresi infecti, ut nomine tenus Christiani, plerasque paganorum superstiiiones simul cum falsis dogma- tibus retinerent : omnes vero ita feri ac barbari, ut frustra quisquam eis veram religionem rationibus ac sacrae Scripturae auctoritale persuadere conatus fuisset. Opus ilaque miraculis erat, utpote quod haec sola esset eos convincendi ratio. Certe quandiu Chlo- doveus, primus gentis nostrae regum christianus, rebus usus est prosperis, de religione mutanda ne quidem cogitare voluit. At constitutus in extremo praelii discrimine, cum non sine miraculo e tantis periculis ereptus fuisset, fidein ultro suscepit. Sic movit Totilam Gothorum in Italia regem sancti pa-
tris Benedicti miraculum coram eo editum, quemDinquit» mirabilia apparent, quantum nec dicere verbis
antea nec sacerdotum auctorilas, nec miserorum in- fortunia ad commiserationem flectere unquam po- tuerant. Non minus indigebant miraculis fideles idio tae, qui ab haereticis variis extorsionibus oppressi, immo et aliquando suppliciis torti, aut illecebris al- lecti, ad rehgionem mutandam incitabantur. Suberat et alia saeculo sexto edendorum miraculorum pecu- liaris causa, nempe quorumdam error negantium resurrectionem mortuorum : cui errori polissimum refellendo Gregorius Magnus libros dialogorum de Virtutibus et Miraculis Italiae sanctorum composuit. 66. Sed et habemus viros eorum temporum illu- stres et omni exceptione majores, qui tefctali sunt
valeo. Statimque subjungit, similia in haereticoruin Ecclesiis non fieri, quod aiiam ab illis sanctis qui miracula edebant, fidem profiterentur. Quanta vero securitate de tot tantorumque miraculorum veritate el certitudme Jocutus fuerit Nicetius, ex eo patet, quod regem ipsum Alboinumprovocandumesse scri- bat, ut aliquot e suis fidos homines ad Beati Martini sepulcrum transmiltat, rei veritatem per sese ex- ploraturos. Mittat, inquit, ad domnum Martinum pcr festivitatem suam... ubi csecos hodie illuminari... conspicimus, ubi surdos auditum et mutos sanitatem recipere. Nam quid dicam de leprosis aut de aliis quam plurimis ? qui quacumque debilitate percussi sint, ibi-
59
PILEFATIO.
60
dem pcr singulos alii et alii sanantur. Misit ad Aaoquo credulus fuit, in iis scilicet crcdendis, quae ab
hanc festiviiatem Thebdemirue rex arianus, quem Bregorius Gbararicam appellat, el tantia miraculis permotus fldem suBcepil cam tota Suevorum gente, cui tum in Gallaacia imperabat. His adde alioa testes eruditione et sanctitate illustres, Fortunatum, qui muftas Banctorum Vitas scripsit; Gyprianum Tolo- nensem episcopum in Vita sancti Caesarii, Hilarium Arelatensem, Eucherium, Dynamium patricium, vi- rum natalibus, dignitate et Gregorii magnii testimo- nio illustrem, beatum Audoenum in Vita sancti Eli- gii, Jonam monachum ct alios, qui tunc temporis ediderunt sanctorum Vitas, quas ex miraculorum narraiionibus fere intcgras contexuerunt. 67. Nemo itaque inficiari potest, Gregorii nostri
antiquis scripta invenicbat, aut certe acceperat ex vciustis traditionibus. Sed ista nec ejus bonae lidei officiunt, oec adversus ca quae a se visa aul audila refert, allum prsejudicium f,renerare valent cumecou- trario animi ejus caudorein et ingenuitatem niaxime probent.
68. At quot et quanta, inquis, minuliora facta mi- raculis deputat Gregorius, qusB naturalem causarum eflBcientiam nequaquam superant. Verum ea est vi- rornin pietate praestantium indoles ac religio, ut pre- cationum coelesti eflicaciae, sanctorumque interces- sioni tribuant ca, quae alioqui naturae virtulem baud exccdunt. Ita comparatus fuit Gyprianus, ita Au- gustinus, ita Tbeodoritus, et alii magni viri quos
temporibus miracula frequenter ad sanctorum sepul-j} superius commemoravimus. Simplex itaque fuerit
Gregorius, sed eo sensu, quod sine fuco et semper aperta mente et corde sincero veritatem oratione simplici deprompserit. Atque ea Gregorii laus est, non contumelia, inquit Sirmondus Hilduinum rcpre- hendens, qui Gregorium mirx simplicitatis virum ap- pellavit, cum Ililduinus ipse, si bacc vox malam in
cra contigisse, idque non vulgi solum opinione, aut muliercularum relalu creditum, sed et virorum eru- ditorum, ac sanctorum episcoporum auctorilate re- ceptum fuisse, qui ejusmodi miraculorum certitudine fidem nostram approbari et baereticorum errores ar- gui posse censebant. Certum est <>tiam ea miracula
adco certa et evidentia fuisse, ut ne quidem haeretici partem vertatur, multum Gregorio simplicior fuerit illa in dubium revocare ausi fuerint, aut ulliscavil- 69. Haud enim putandum est miracula omnia,
lationibus potuerint ea unquam obscurare. Quo fa- quae vulgo circumferebantur a Gregorio statim abs-
ctumest, ut plerique ejurata haeresi fidem catholicam que deleclu aut examine admissa fuisse, cum ipse
susceperint, ct quidem non vulgares honiines, non Deum passim invocet veritatis eorum, quae in libris
unus vel pauci viri obscuri aut nullius nominis, sed suis enarrat, tcslem. Quin et res ab aliis relatas dif-
ipsi reges, et integrae naliones : quales fuere Franci, ficile credebat, ut ipse testatur libro i Miraculorum,
Burgundiones, Suevi, Wisigothi, Angli, Langobar- capite 5. Audierat quippe saepius oleum ante crucem di, etc. Unde nemini mirum videri debet, si Greso- G in monasterio Pictavensi ita excrescere solitum
rius, qui promovendae orthodoxae fidei desiderio fer- fuisse, ut licet vasa exinde plena efferreutur, nun-
vebat, ardebatque summa erga sanctos Dei amicos quam tamen decresceret. Sed ad id credendum nun-
devotione, colligendis miraculis plurimum tribuerit, quam adduci potuit, quin prius rei ventatem suis
quae tunc temporis esse videbat efficacia ad fidem oculis unius horae spatio exploravisset. Pallam qua
haereticis insinuandam, et ad emendandos fidelium mores utilissima. Ea vero quae a Gregorio narrantur miracula, ne quidem ob suam multitudinem in du- bium revocari possunt. De plerisque enim sanctis unicum solummodo aut alterum miraculum narrat : qua in re parcior fuit illis, qui ejusmodi sanctorum Vitas descripserunt, quas ut plurimum, ut mox di- cebara, ex solis miraculis contexucre. Plura quidem de sancto Martino habel, aut de sancto Juliano. At modo sancti Nicetii locum laudavimus, satis attestan
venerabilis crux Jerosolymis involuta diufuerat, sese accepisse jactitabat quidam : sed ci non credidit Gregorius, priusquam rem miraculis certis compro- batam fuisse advertisset. Gum vero res gestas ab aliis acceperat, homines illos nominat, qui talia re- tulerant, ne inccrta pro certis ingcrere videretur. Quin et aliquando sacramento ejusmodi miracula confirmari volebat, aut multos adhibebat, rei enar- ratae lesles, ne forte llludere piae simplicium cre- dulitati anonnullis credcretur, ut ipse habel libro II
lis, multo plura miracula ad sancti Martini sepul-D de Miraculis sanctiMarlini, capite 52, et passim aliis crum contigisse, quam quae a nostro Gregorio refe- in locis insinuat.
runtur. Ea vero quae scripsit, apprime noverat, vel quod sibi ipsi contigissent, vel quod ea ab aliis ac- cepisset. Miracula quae in seipso facta fatetur, quis falsa fuisse dixerit ? Non enim ita fallax ac perditae mentis fuisse dici potest Gregorius, ut falsa pro ve- ris obtrudere ex industria voluerit ; aut ita bardus, ut aegrum se reputaverit sanus, aut ad sanctorum cineres coelitus sanatum non eeger. Idem dicendum
70. Erunt fortasse nonnulli, qui Gregorii nimiae, ut aiunt, simplicitati tribuant, quod passim pulve- rem sanctorum tumulis collectum, pannos eis ali- quandiu impositos, flores aut berbulas ibidem a fidelibus sparsas,aut parietibus affixas, oleum ex lam- padibusibidem ardentibus detraclum,aquas ex vicinis fontibus aut puteis haustas, aut alia ejusmodi inter Sanctorum reliquias computaverit. Verum ista ab-
de plerisque aliis aegrotis, praesertim viris gravibus jectio evanescet, cum cordatus lector similia m pa-
et probe notis, qui sese sanctorum meritis sanatos trum auclorumque gravissimorum openbus exempla
aut palam coram omnibus, aut certe ipsimet Gre- passim occurrere animadvertet. Hujus enim consue-
gorio confessi sunt. Unum est, fateor, in quo plus tudinis testes sunt Hierooymus, Augustinus, Pauh-
61
PILEFATIO.
62
nus, Leo et Gregorius, uterque Magnus ac pontifexAaliquot solummodo fragmenta supersunt. Huncporro
Romanus, Beda et alii passim, quorum loca in notis ad Gregorii textum nou semel laudavimus. Sed et qui plura ea de re cupit, adeat Ferrandi, Societatis Jesu presbyteri, librumsingularem de Sanctorum re- liquiis, aut certe legat V. cl. Lud. Ant. Muratorii disquisitionem de boc argumento tomo n Anecdoto- rum, ubi etiam oleorum, quae Gregorius Magnus ad Theodelindam per Johannem transmisit, indicem profert, ipsa Gregorii aetate scriptum in papyro Egyptiaco, ut Mabillonius noster testatur Itineris Italici pag. 14.
71. Unum denique circa Gregorii libros de Mira- culis sanctorumobservari velim, quod sciliceteasoluin sanctorum miracula rctulerit, quae ab aliis auctoribus
commentarium Romae asservari aliquandiu persua- sum habuimus, acceptis exinde litteris in Vaticana bibliotheca haberi manuscriptum codicem ex mona- sterio Fontis Avellani, qui Florentii Georgii et Gre- gorii commentarius in psalmos inscriberetur. Sed re a nostro Stephanotio, Congregationis nostrae in curia Romana procuratore generali, accuratius inquisita, hic deprehendit, et titulum hunc manu recenti fuisse codici ascriplum, et in ipso Commentario passim auctores laudari, qui nostro Gregorio aetate postc- riores fuerunt, quales sunt Aymo et Remigius. De- nique vulgata psalmorum versione utitur hujus com- mentarii auctor, quam Gregorius in laudandis passim psalmis adhibere non solet. Immo in Gregoriani
scnpla non erant. Unde mirum non est, si quando- jj Commentarii, quem modo laudabamus, praefatione
que omissis celebrioribus sanctorum gestis, obscura quaedam facta commemorat. Hinc etiam patet, quam I incaute fecerint nonnulli, qui res aliquot sanctorum gestas in dubium revocarunt ob id solum, quod a Gregorio non memorentur : cum, ut ipse testatur, extra ejus institutum fuisset de ejusmodi rebus dis- serere. Quod vero tale fuerit ejus consilium, ipso monente discimus ex procemio ejus generali ad istos libros : Aliqua, inquit, de sanctorum miraculis, qux hactenus latuerunt, pandere desiderans, etc. Sed magis diserte in libro de Gloria Confessorum, quem om- nium ultimum recognovit, capite 45 : licet jam dixe- rimus in prologo libri hujus ut ea tantum scriberemus, quse Deus post obitum.... opcrari dignatus est : tamen
tituli psalmorum referuntur omnes juxta LXX inter- pretum versionem. Fucum fecit ei qui Gregorii no- men codici illi praefixit, praefationis Gregorianae in psalmorum titulos fragmentum, quod commentarii auctor simul cum aliis Patrum praefationibus operi suo prsemisit. Quod quidem fragmentum a pio et erudito viro Thomasio ex ipsocodice descriptum post libros de sanctorum Miraculis proferemus, cum duobus commentarii fragmentisa Mabillonio editis.
73. Laudat praelerea Gregorius libro n Historiae, capite 22, Apollinaris Sidonii librum de Missis, cui ipse praefationem se adjunxisse ait ; sed illud opus solo nomine tenus nobis notum est. Tanti non est momenti Passio sanctorum septem Dormientium
non puto absurdum duci, si de illorum vita memoremus p fratrum Ephesi quiescentium, quam se in latinum aliqua, de quibus nulla cognovimusesse conscripta. Non transtulisse Syri cujusdam interpretis ope fatetur in
itaque scripsit de sanctorum gestis, qua3 aliunde nota erant, aut quorum Vitae habebantur. Sed jam tandem ad secundam praefationis nostrae partem transeundum.
II. — 72. Nulla ferme est in contexendo Gregorii operum catalogo difficultas, cum ea non solum pas- sim in suis libris recensuerit, sed et singillatim enu- meraverit in fine libri decimi Historiae Francicae : Decem, inquit, libros Historiarum, septem Miracu- lorum, unum de Vitis Patrum scripsi. In Psalterii tra- itatum librum unum commentatus sum ; de cursibus dtiam Ecclesiasticis unum librum condidi. Quid vero
capite 95 libri de Gloria Confessorum, ubi ejus epito- men refert. An vero usquam exstet haec ipsa versio a Gregorio adornata, incertum est. Hanc enim quam Surius habet, Gregorianam non esse vel ex eo solo conjicimus, quod ibi Dormientium nomina pleraque alia sint ab iis, quae ipse Gregorius in libro de Gloria Confessorum recenset. Eadem vero ipsa nomina re- praesentat eorumdem Dormientium historia, quam in nonnullis codicibus manuscriptis invenimus ; sed cum multa dubiae fidei contineat, nec constet an ip- sius Gregorii fetus dici possit, non visum est ei inter illius opera locum dare. De aliorum septem Dor-
librorum septem miraculorum nomine intelligat, ip- mientium historia dicemus inferius. Occurrerunt :emet in prologo libri de Gloria Confessorum expo- rjetiam nobis codices manuscriptos perscrutantibus
nit : ln primo libello inseruimus aliqua de miraculis Domini ac sanctorum apostolorum, reliquorumque nartyrum, quse hactenus latuerunt, etc. In secundo oosuimus de virtutibus sancti Juliani martyris. Quatuor iero libellos de virtutibus sancti Martini, septimum ie quorumdam B.eligiosorum, seu, ut plerique manu- scripti codices habent, Feliciosorum vita ; octavum \unc scribimus de Miraculis Confessorum. De his Jibris mlla difficultas. Quem enim secundo loco vitam Re-
varia opusculasub Gregorii nomine, quae sermo, vita, transitus, aut miracula inscribuntur, de nonnullis sci- licet sanctis, qui apud Gregorium laudantur : sed cum ea nihil aliud sint quam ipsissima Gregorii ca- pita, in quibus de ejusmodi sanctis agit, ex ipsius operibus excerpta, de iis fusius inquirere super- fluum fuisset.
74. Caeterum praeter libros a nobis snpra recensi- tos, plcrique complures libellos singulares de viia
iQiosorum seu Feliciosorum appellat, is est qui in aliquot sanctorum inter Gregorii opera enumerant,
listoriae fine diciiur liberde VitisPatrum. Hi omnes quos in variis Historiae Francicae aut Miraculorum
ixstant praeter librum de cursibus ecclesiasticis, qui libris ipse Gregorius laudat. Tales sunt liber de sancti
)mnino interiit ; et commentarium in psalmos, cujus Illidii vita, quem laudat libro i Historiae, capite 40 ;
63
PR/EFATIO.
64
liber de vita sancti Quintiam, lib. n, capite 36. AliisAstet, frustra de ejus auctore inquiritur, quod nemo
in locis memorat a se conscriptos libros, de Vita sanctsB Monegundis, de Vita sancti Nicetii, sancti Friardi; sancli Caluppae, sancti Senoch, sancti Pa- trocli, quos Vossius et alii singlllatim in catalogo Gregorii operum recensent, quamvis certum sit alios non esse ab illis Ubri Vita; Patrum capitibus, quae sub istorum sanctorum vitm titulis edita sunt. Et de his nulla, quod quidem sciam, exstat inter viros eruditos controversia. Utrum vero libelli isti reipsa a Vitis Patrum secernendi sint, ut Margarinus Bi- gnius, Colonienses Doctores et aliiin suis cditionibus fecere, parum interest. Sane, ut quidem sentio, Gre- gorius primum aliquot sanctorum saeculiseu Patrum vitas in unum librum videtur collegisse , quem
veterum laudavit , ncc ullus recentiorum vidit unquam. De Antipbona vero in honorem sancti Me- dardi, quam sub Gregorii nostri nomine edidit Su- rius, vix quidquam certi dici potest, cum nihil ha- beat, unde ejus auctor valeat dignosci. Kihil autem veritati dissonum complectitur, si id quod de sancto- rum Medardi et Gildardi obitu refert, eadem die, non vero eodem anno dicatur contigisse. Eam suo loco proferemus.
76. Inter alia innumera Patrum, aliorumque ve- terum scriptorum opuscula, quae in catalogo codi- cum manuscriptorum Angliae laudantur, occurrit, ut monet Freherus, Libellus de passione Domini, Gre- gorio Turonensi tributus. Sed hunc librum a vulgatis
inscripsit de Vita quorumdam Feliciosorum aut Reli- -^Gcstis Pilati distinguendum non esse censet idem
giosorum ; postea vero cum et aliorum quoque san ctorum gesta comperisset, de iis libellos seorsim edi dit, quos postea vel ipse, vel alii caeteris adjunxere sub unico Vitae Patrum titulo. Certe in codicibus scriptis quos vidcre licuit, omnes omnino illa3 Vitae, id est viginli capita, simul sub uno et eodem Vitae Patnim titulo habentur; quem titulum certum cst suo libro, alias Feliciosorum Vitx appellato, prae- fixisse. Major esset circa sancti Nicolai Vitam, quam Sammarthani in Gallia Christiana laudant, difficultas, nisi esset librarioram manifestus error, aut certe au- ctorum ipsorum memoriae lapsus, qui Nicolai pro Nicetiinomen invexerunt. Etenim Sammarthani, qui soli inter Gregorii opera sancti Nicolai vitam recen
Freherus, et alii viri eruditi. Quibus facile subscri- bimus, dum aliquis vel ex ipso codice Anglicano vel ex aliquo alio simili nos aliquid certius edoceat. Et quidem ansam illi scriptori, quisquis fuerit, hunc librum Gregorio tribuendi praebere potuerunt illa li- bri i Historiae Francorum, capitis 23, verba : Pilatus autem Gesta ad Tiberium Csesarem mittit, et ei tam de virtutibus Christi, quam de passione vel resurrectione ejus insinuat. Quse gesta apud nos hodie retinentur scripta. Sed gesta illa apud se quidem haberi fatetur Gregorius, non autem a se ipso scripta dicit. Unde nondum inter illius opera locum habuere, nec vero habere debent. 77. Librum de Miraculis sancti Andreac sub Gre-
sent, Vossii locum ex libro de Historicis latinis ex-p gorii Turonensis nomine invenimus in codice biblio „.,....-._...-... -,f a> \T*«*,ina „iHm onHi Mifniai nnn hn- tb(>r,T> nostrae sancti Germani a Pratis, ab annis circi
scripserunt. At Vossius vitam sancli Nicolai non ha bet, sed Nicetii quam Sammarthani omittunt.
75. Librum etiam de Mirabilibus sancti Medardi inscriptum inter Gregorii nostri opera recensuere Barrius auctor Historiae Christianse veterum Patrum, Bignius, Colonienses et alii, quos secutus est Ge- rardus Joannes Vossius libro n de Historicis latinis, et alii nonnulli, ob hunc, uti Cointio videtur, Gregorii locum ex libro de Gloria Confessorum, capite 95, ubi de sancto Medardo ait : Post scriptum de Mirabi- libus ejus librum mulier quxdam, etc. ; quem li- brum ob id praecipue Gregorio tribuerunt, quod alius fuerit ab ejusdem sancti Vita, quam Forlunatus scripsit. Haec enim Vita nonnisi post Gregorii obi-
thecee nostrae sancti Germani a Pratis, ab annis circi- ter sexcentis scripto : qui liber in aliis quoque codi- cibus habetur, sed absque Gregorii praefatione. Hanc autem praefationem, sicut et brevem operis epilogum, Gregorii fetumessestyli et scribendi ratio vixdubitare sinunt : etsi hujus libri nullam in operum suorum ca- talogo fecerit mentionem. Neque id mirum videri de- bet, si quidem nec librum ibi recensuit Missarum Apol- linaris Sidonii, cui alias se preefationem adjunxisse memorat; nec passionem septem Dormientium Ephe- sinorum, quam e Graeco in Latinum a se translatam fuisse ipsemet alibi teslatur. Porropraefationem illaJ et epilogum in Miracula sancti Andreae dabimus curr capitulorum indice et aliquot capitibus quae edita nor
tum edila est. Ibi quippe lectores Fortunatus invitat, d sunt, non autem librum ipsum, qui alius non est aj
ut pro Theodeberti, inquit, regis nostri, incolumitate preces effundant ; qui Theodebertus, non nisi Gre- gorio jam defuncto, patri suo Childeberto II succes- sit. Verum etsi librum de sancto Medardoa Gregorio laudatum Fortunati fetum non esse fateremur, haud tamen inde concludendum esset eum a Gregorio edi- tum fuisse. Non enim id probant Gregorii verba su- perius relatu, cum ibi librum quidem laudet, sed a
apocrypha hujus sancti Vita, quae vulgo Abdiae Baby lonico tribui solet.
78. Haud plura dicam de passione sancti Julianj quam in nonnullis codicibus scriptis invenimus librc i qui de ejusdem sancti Miraculis a nostro Gregori . scriptus est, insertam, ab ipso Gregorio, an ab ali quovis, divinare nonlicet. Erunt fortasse, qui ipsaml met Passionem Gregorii fetum esse putent. At nemj
UCIIUO IClMiu, CUU.J 1U1I11JIUUJ UUIUCUI 1UUUH, c-v. _. . -• . r. „--.-.-,.-. o^r.i
sTscriptum non dicat : quod tamen passim facere sibi ladle persuasent hanc pnmum a GregonoscJ
solet, cum opuscula sua commemorat. Hunc librum ptam, et ab illo ipso miraculorum narrahoni pj
ab ipsa muliere compositum fuisse, qua, ibi sana.a missam, a postens vero detractam f^j™ eooi
dicitur a Gregorio Cointius contendit. At cum illud trario multo vensimihus sit eam Mnaculo lum b
opus, si a Fortunati libro distinguatur, nusquam ex- adjunctam fuisse, ut simul utrumque in sancli Mat
65
PRJIFATIO.
66
tyris feslivitate legi posset. Si quis tamen id ab ipsoAgatae sunt, eas a Gregorio non censemus scriptas
Gregorio factum fuisse dicat, non multum refragra- bor. Praefatiuncula quippe ipsi praefixa Gregorii sty- lum sapit ; quare libruni absque ilia passione suo loco exhibere visum est, uti in plerisque scriptis et in omnibus editishabetur ; passionem autem ipsam cum ejusdem libri initio, prout alii codices scripti habent, post caetera Gregorii opera proferemus.
79. Historiam septem Dormientium in Majori mo- nasterio quiescentium, praeter editos tribuuut Gre- gorio nonnuili codices scripti quos vidimus. Certe hunc librum inter sincera Gregorii opera admisit Albericus monachus Trium Fontium in Campania, qui in Chronico ad annum 319 scribil, sancti Martini genealogiam a Gregorio Turonensi creditur comprehen-
fuisse, sed fortasse recognitas solummodo et emen- datas. Id diserlc habet epistoia sub Gregorii nomine Vitae sancti Maurilii praefixa, quam ad calcem hujus voluminis dabimus : ubi Gregorius, si tamen certum sit ipsum hujus epistolse fuisse auctorem, testatur se beatorum Aibini et Maurilii Vitas a Fortunalo scri- ptas emendasse, quae scriptorum erroribus visitatae fuerant. Quod si Gregonum hujus epistoiae auctorem fuisseadmittamus, necessarium videturutFortunatum harumauctoremvitarumdistinguamusaVenantioFor- tunato poeta celebri. Nam iste sancti Germani Pari- siensis episcopi, cui epistoia nuncupata esl, et Gregorii nostri temporibus flnruit, ac utrique supervixit. Qui enim fieri potest, ut Fortunato superstite, et frequen-
a. r '-t -w. -«____«.*,_, ww|..ui ohil, ^L 41 CU UC IX-
sflmAusse.atquesubjuiigitipsissimaverba^quaeinlibrOBterParisiisacTuronisagente, sanctus Germanus Pari- de sepiem Dormientibus ea de re habentur, eosque siorum episcopus Gregorium Turonensem invilaverit septem germanos iaudat, ac nomina eorum recenset. ad expurgandas a scriptorum vitiissanctorum Vitas Idem opus laudat, ac pro sincero Gregorio fetu habet quas ipse Fortunatus illarum auctor, qui coram ad- monachus Sansulpicianus in patriarchio Bituricensi, erat et utriusque antistitis amicus et discipulus cen
capite 27. Illud tamen Gregorio abjudicat Cointius ad annum 595, num. 51, quod in epilogo Historiae Gregorianaeinterillius operanon recenseatur, quam- vis rem sub dubio proposuisset ad annum 591, num. 2, ubi ex epistola huic libello prsefixa beati Sulpicii, cui nuncupata est, sanctitatem maxime commendari agnovit. Archiepiscopi titulus, qui in ista epistola Sulpicio tribuitur, et in ipsa Historia Briccio epi- scopo Turonensi, negotium facessit, cuminficiari non possimus, metropolitanos in his partibus ante saecu- lum nonum, aut nunquam, aut rarissime archiepi- scopos dictos fuisse. Canone tamen vi Concilii Ma- tisconensis i decretum legimus, ut archiepiscopus absque pallio missas dicere non prxsumat. Nou etiam dissimulare velim, hanc Historiamin codice Collegii Societatis Jesu Parisiis haberi, et quidem edita multo fusiorem, sed absque auctoris nomine, immo absque epistola Gregorii Sulpicio nuncupatoria. Briccius vero lbinon archiepiscopus, sedprsesul appellatur : quae omnia in notis suo loco observamus. Suntetalia quaa forte in utramque partem circa hanc controversiam possent adduci, sed quae fusius persequi non vacat. illud solummodo observari velim, quod etsi epistola operi praefixa Gregorio tribuatur, non inde tamen in- fcrendum Historiam ipsam ab illo eodemauctore con
sebatur, facilius emendasset. Fortunatum vero alium a Venantio poeta exstitisse non levia probant argu- menta, quae hic persequi nostri non est instituti. Caeterum etsi constaret beati Maurilii Vitam a Gre- gorio Turonensi aliquando emendalam fuisse, hanc tamen non ipsam esse contendimus, qua. vulgo cir- cumfertur in Iibris editis et nonnullis manuscriptis, hcet ei prsemissa legatur Gregorii epistola. Etenim hujus epistolae auctor Vitam illam ob id se potissi- mum emendandamsuscepissedicit, utcompluraquaa G incredibilia multis viderentur, ex ea resecaret. Ex quibus profecto Renati a septennio defuncti resusci- tatio censeri debuerat. Et tamen in ipsa Vita, mira- culum istud a Fortunato, ut ibi dicitur, omissum, cseteris adjunclum legitur. Idem evincimus ex duobus codicibus manuscriptis, uno scilicet Vindocinensis monasterii ab annis circiter 600 exarato, et allero nostrae sancti Germani a Pratis bibliotheca., anno- rum 500, ubi post praemissam Gregorii epistolam, et descriptum Vitae ipsius capitulorum indicem, hanc jussu Rainonis, qui in catalogo episcoporum Ande- gavensium lempore Eusebii episcopi scripto xxxv recensetur, scriptam fuisse legimus, his verbis : Raino quondam sancti Martini quotidianus discipulus, et semper canonicus, ac post modicum sanctse Andega-
scnptam fuisse : cum econtrario epistolae scriptor T)vensisEcclesi3eexinitioChristianitatisxxxm(ix\.xxx.\)
nTOnnflP TrnwKi ii.-_.-i.-i_-__-_.i_- .._-._ _ _ _ • -i 1 •■> • . _ _
disertis verbis asserat, se hanc narrationem apud Majus monasterium invenisse, eamque transcriptam Sulpicio, uti petieral, destinasse.
80. Habetur in codice monasterii Patriciacensis ab mnis 800 scripto Vita sancti Albini Andogavorum ipiscopi cum hac clausula in fine, Explicit Vita beati ilbini composita a beato Gregorio Turonicx urbis epi- <copo. Li codicibus vero quamplurimis, scilicet Rhe- nensis Ecclesiae, sancti Germani a Pratis, Vindoci- lensi, regia. Bibliothecae, et aliis nonnullis, occurrit
Jjha sancti Maunlii, item Andegavensis episcopi, jregorio nostro pariter attributa : sed cum ha. ViUe
flkfoe non sunt ab iis,quae sub Fortunati nomiue vul-
humilis episcopus, ob honorem omnipotentis Dei nec non et ejusdem sancti Maurilii, atque remissionem peccami- num animae sux, anno incarnationis Dominicx adhuc in 905 et ordinationis episcopatus sui in 25, hanc Vi- tam beati Maurilii, scribere ac requirere jussit. Archanal- dus sancti Martini discipulus et diaconus jussu prwfati domni Rainonis scripsit et requisivit. Quae vero fuerit illa vita, indicat doninus Hadmerus in libro Vitae ipsi subjuncto de miraculis, quae modemis, inquit. tempo- ribus contigerant, in translatione scilicet sub Ni- fingo episcopo facla, ubi Vitam banc, quam sub libri primi nomine dederat, faceta satis urbanitate a suc- cessoribus sancti Maurilii expolitam fuisse diserte pro-
67
PR/EFATIO.
68
fitetur. Adde non pauca in hac Vita occurrere, qme Aseopus aliquisiti Brivatensi vico sedisset; alio in loco
Gregorii aut Fortunati mtati el genio, ut fuse probat Launoius, competere non possuut. Al> utraque Ltem distioguendam esse ejusdem Bancti Maurihi Vitum a Magnobodo episcopo Andegavensi scriptain c\ eodem Hadmeri libro discimus. Kt quidem h;ec diversa om- nino exstat a duobus prioribus in codice Vindoci- nensi jain laudato, ubi et ista sub boc litulo babe- lur : //; Christi nomine ego Magnobodus cpiscopus, ac sipeccator, Ecclesise Andeyavx, sccundum titulos Justi presbyteri Yitam sancti Maurilionis episcopi et confes- soris, ut rusticitas mea fuit, simpliciter planeque, ut potui, cxplicavi, in anno 10 ordinationis mex, et in anno 36 principis nostri domni Chlotarii regis, filii Chilperici regis. Id est anno eerai chrisliana3 61CJ, paulo
de episcopo Turonensi, qui tunc Gregorius erat, eo modo BCribit, quo non scripsisset ipse Gregorius. Denique bsc vita, uti ex ejus prologo patet, scripta esl, ul in festo saiicti Aredii anniversario legeretur in conventu fidelium.Qua3omnia, etaliaqufiB Legeu- tibusoccurrunt, innuunt alium a Gregorio fuisse hu- jus vitue auctorem. Hunc tamen paulo post Aredii exitum scripsisse, tum ex rebus narratis colligimus, tum ex capite ultimo, ubi testatur ea quao a se scripta sunt inird paucum tempus contigisse. TJnde concludit multo numerosiora fore quae in poslerum scribentur per prolixa spatia tcmporum, quae subsequentur, cum frequentia ad sancti tumbam tierent miracula. Ex liis autem omnibus colligere licet, sancti Benedicti Re-
post Gregorii nostri obitum. Haec autem paulo fusiusg gulam jam tuuc, id est saxulo sexto labente, aut ini-
tractare visum est, quod epislola sub Gregorii nomine vulgata passim praemissa occurrat Vita3 sancti Mau- rilii, qua) multas res a veritate alienas complectitur, et celebris facta est ob controversiam de sancti Re- nati resurrectione his temporibus natam. Quod mi- raculum nonnulli Gregorii aucloritate comprobare conati fuerunt, licet a Fortunato emissum fuerit, ut modo dicebamus, et non referatur a Magnobodo. Iste tamen narrat mulierem quamdam sterilem beati Maurilionis, sic enim semper eum appellat, inler- ventu obtinuissea Deo filium, qui postquam Eccle- siae Galonnensi, ubi Maurilius degebat, diu presbyter serviisset, tandem ipsi in episcopatu successerit. 81. Vitam sancti Aredii abbalis Atanensis Gregorio
tio sequentis, inmonasterioAtanensi receptam fuisse, quam adeo familiarem babuit ille auctor.
82. Unum superest inquirendum, an scilicet Gre- gorius noster Glironicum aliquod conscripserit ab Ilistoria, quain ex eo habemus, diversum, ut lestari videntur uonnulli mediaj a3tatis auctores, qui post Sigiberlum Gemblacensem monachum aiunt Grepo- rium parvo libello primum historiam breviasse, quain postmodum diflusius uovem libris digesserit, verum etiam scripsisse chronicum, etc. Sed illi auctores, ut observat Valesius, libro xv rerum Francicarura, unum et idem opus ob tituli varietatem in variis co- dicibus, duoesse diversa incaute censuerunt. Eadem enim est Ilistoria Gregorii, qua3 in veteribusaliquot
Turonensi tributam, aliam ab ea qua3 sajculo I Aclo- p membranis sub ejus nomine Historia ecclesiastica, in
aliisvero Chronicum nuncupatur. Gerte solebant illius aevi auctores Chronica aut Chronicas appellare Histo- rias, etiam fusiores, qua3 juxta annorum seriem de- scriptas erant : quod sexcentis exemplis facileprobari posset. Breviarium vero, seu Historiam Francorura abbreviatam, quod a Gregorio editum nonnulli scri- bunt, aliud non est ab Epitorae Fredegarii, quod mirum non est Gregorio fuisse tributum, cura ex ejus verbis omuino constet, ejusque nomen, et eamdem ac ipsa Historia prrefationem, et quidem sub ejus- dem Gregorii nomine, prajferat. Eadem fere fortuna fuit libri, qui Gesta Francorum inscribitur, ab ano- nymo auclore exarali. Hic quippe iu omnibus ferme
rum sanctorum Ordinis Benedictini edita est, eruit noster domnus Johannes Mabillouius e vetusto codice sancti Galli in Helvetia, qua3 quidem Gregorio haud indigna videtur, nec multum ab ejus genio aliena : nisi quod aliqua3 phrases in ea passim occurrant cx Gregorio Magno, immo et ex beati Benedicti Regula, contra Gregorii morem, mutuata). Deinde Gregorius Aredii miracula et res gestas passim celebrat, nus- quam tamen illius Vita3 a se scripta^, quod alias so- Jet, ipse memiuit. Quamvis momentis istis reponi possic, Gregorium hanc Vitam post suum ex iiinere Romano reditum scripsisse; proindeque nihilessemi- rum, si in aliis operibus qua3 antea exaraverat, nul-
lam Vitae sancti Aredii fecerit mentionem, loquendi- codicibus Gregorii nomen prasfert, quod ex ipsissimis que modos Gregorii magni non adhibuerit : quiRomaDeJus verbis ut pluriinum contextus sil. Ejus tamen
reversus, ubi, sicut de illo rerum ccclesiasticarum curiosissimo indagatore conjicere licet, Gregoni li- bros viderat, sicut et beati Benedicli Regulam, qua3 jam tunc erat celebris, eorum loquendi morera imi- tari potuisset. Sunt tamen alia indicia qua3 suadeant hanc vitam Gregorio tribuendain non esse, sed mo- nacho potius alicui Atanensi, qui eam potissiraum ex Gregorii operibus collegerit : quod ansam pramuerit posleris eam Gregorio ascribendi. Ipse enim Grego- rius Aredium passim laudat, ejusque vitaibreviarium descripsit sub fiuem iibri x Historiae. Et quidem mi- racula qua3 viue saucti Aredii subjunguntur, stylum Gregorii non sapiunt. Ita loquitur auctor ac si epi-
auclorem ad Theoderici Calensis principatum perti- gisse omnino certum est ex rerum serie quas narrat. Imrao et incodicesancti Remhzii Rhemensis, Anony- mi Dionysiani liber de Gestis Dagoberti Gregorii operibus accenseri videtur. Ibi quippe Gesta Fran- corum, Gregorii liber primus ; Anonymus vero Dio- nysianus simpliciter liber secundus appellatur : quo. forte nomine Ecchardus comes, qui Patriciacense monasterium condidit, Chronica quam Gregorius Tu-\ ronensis fecit libros duos iu testamenlo suo comme-j morat.
83. Non adeo facile est assignare tempus, quo Gregorius singulos lihros a se editos conscripserit,
69
PILEFATIO.
70
aut certe exponere qui priores aut posteriores ab eoAan Gregorii Historia postremus ejus ingenii fetus edili fnennt Et rmiflpm nt- rmirm,. .^n ,,n,,m nn„t „™„„..: -i^l^. ^ . •* Jua i"heun ieius
edili fuerint Et quidem, ut opinor, non unum post alterum librum absolutum describere curabat, sed quandoque iuterrupta unius opusculi scriptione, al- terum aut inchoabat, aut jam inchoatum continua- bat; immo et absolutum, uti censeri poterat, data opportunitate, novis augebat addilamentis. Certe cum suorum librorum plerosque juxta ciasses non temporum, sed materiarum distribui voluerit, cum pri- mum aliquid aut in veleri quopiam insirumento re- periebat, aut ab aliis relatum accipiebat, aut certe ipsemet suis perspiciebat oculis, illud stalim suo loco non omittebat describere in libris, quos de simili argumento, aut jam scripserat, aut scribere parabat. Haec polissimum de libris Miraculorum certa esse
censen debeat. Qui eam ante Miraculorum libros saltem recognitos, scriptam fuisse volunt, huc profe- runt ipsum Historiae textum, qui nonnisi ad 16 Chil- deberli Junioris, id est Christi 591 annum perduci- tur : cum econtrario nonnulla in aliis scriptionibus narrentur, quas triennio post, id est 19 ejusdem Unldeberti regis anno, immo et post Guntramni obitum, contigere. Verum etsi Gregorii Historia in anno Childeberti 16 desinat, haud tamen inde evin- citur eam hoc ipso anno exaratam fuisse : cum lieri potuent, ut huic operi anno vitae sua3 ultimo insu- dans, supremum diem obierit, priusquam annum currentem attigisset. Certe in Historise epilogo quem forte morbo coarctatus scripsit, ca3tera omnia opera
Tbmm innciari po.es,, «.uantpaana « .Hq„emB sua r=7 "uTS 7X* "Z^Z S
mter ipsos ordinem servari Dosse nnn Hiffirpmnr «n„mD™ t ,•.„„,• , , s °pera a se edlta
mter ipsos ordinem servari posse non diffitemui. Colligimus quippe duos priores de sancti Martini rai- racuhs libros, anie caeteros a Gregorio conscriptos fuisse, quod in ipsis alii Miraculorum libri non lau- dentur. Liber de Vita Patrum postea ab eo conscri- ptus, seu potius inchoatus fuisse videtur, sub titulo de quorumdam Feliciosorum, seu, ut alii codices ha- bent, Religiosorum Vita. Primo enim paucioribus constabat capitibus, sed tandem usque ad viginti ca- pita seu Vitas accrevit, quas hodieque complectitur. Cum librum de Gloria Martyrum aggressus est, cui librum de Virtutibus sancti Juliani, quem nonnulli secundum de GloriaMartyrum nuncupant, subjunxit, uti ex ejus prologo discimus, in quo librum prace
enumerans, Historiam non laudat. Quin et Miracu- lorum libros ac Vitas sanctorum a se editas passim in Histona laudat : at nusquam Historias in casteris iibris meminisse legitur. Quod sane argumentum est uti mihi videtur, validissimum, cffiteros libros ante Histonam a Gregorio exaratos fuisse. Nec juvat op- ponere caput 30 libri de Gloria Confessorum ubi Gregonus Stremonium laudans, eum ail a Romanis episcopis cum Gatiano et reliquis quos memoravimus m Gallias directum fuisse. Etenim paulo superius' scilicet capite 27 de Martiale episcopo Lemovicum egit, quem a Romanis missum memorat. Diouysium vero Parisiensem el Salurninum jam laudaverat in hbro i de Gloria Martyrum. Porro Historiam non se-
entem laudat. Ibi quoque memoratur liber secun-.me e X^rSSS^^Z^^ T
dus e sancti Martini virtutibus. Quo terapore hbrum C existimantes pnraura b SSSS Tcr os "u Tss ' deGlonaConfessorum inchoavent. divinn», ^ „ scilicet ad mPortem usque SlJS^If.SS
postmodum alios quatuor addiderit, plures editurus, si ei vita diuturnioraHeo concessa fuisset. Id sane lpsemet Gregorius insinuare videtur in hbri septimi prologo, ubi innuit animum sibi esse Historiam con- tinuandi, quam in prioribus libris a se editis ad Chilperici interitum perducfam, reliquisse videbatur lmperfectam. Etquidem Fredegarius nonpluresquam
de Gloria Confessorum inchoaverit, divinare non li cet: atannosallem 588, ad caputusque 95 protractum fuisse colligimus ex eo quod ibi Charimerem, qui nunc, inquit, Childeberti habeturreferendarius, laudet. Anno etenim Childeberti 13, id est, Christi 588* Charimeres Agirico Virdunensi episcopo, ipso Gre- gono attestante lib. ix Historiae, capite25, successil. Eodem fortasse tempore scribebat librum tertium de
sancti Martiui Miraculis, i„ cujus capi.e 24 Aredius se '] „ ^0* 1 Z ™ £ Z^ZfZ?"™
Z° 6H|U"klel,crtl "*?• "» est »"10 Christi 591, perici morte incboavit. Necplures babuit Anonvmu
um .e c sZ"L «f M,:acu,iartT ^™ ,1 ** ^" ** F'~' ™Em%£
muuiueejusaem sancti Miracuhs ante annum 594 narrationem ad Theoderici Calensis nriWinni™
IIT/IIT™^ qu0d lloc ^ a™°< nempe tus Gregorii liber finitur, omissis caaterls quaTin
Childeberti regis 19 contigit. Post hos autem omnes hbros recognovit librum de Gloria Coufessorum, in cujus prologo casleros de miraculis inscriptos lau- dat. Vitas vero aliquot sauctorum quas seorsim scri- pserat I10u nisi extremis vitse suaj annis libro de Vitis lehciosoruin adjunxissc colligimus, quod istas fiassim sub libellorum specialium titulis laudare so- leat. bed taudem omnes sub unico Vitx Patrum tilulo comprehendit, addito prologo, qui hodieque huic li- bro praefixus legitur, in quo liber de Gloria Confes- sorum memoratur. 84. Lis fuit inter auctores nonnullos hujus sreculi
quatuor Gregorianae Historiae sequentibus libris le- guntur, bellum inter Childebertum et Chlotariura, utruraquesui nominissecunduin, describil, quod post Guntramni regis mortera, finitaraque Gregorii inte- gram Historiara gestum esse constat. Hinc in non- nullis codicibus scriplis, etiam vetustioribus, sex solummodo habentur Gregorianae Historire libri. Quanquam Corbeiensis et Bellovacensis, qui non multo post Gregorii obitum scripti videntur, libri septiuii fragraentum exhibeaiit.
85. Pauca occurrunt de Gregorii librorum titulis observanda. Historiarum libri in vetustissimo mona-
71
PB KKATKi.
72
Bterii Corbiensis codice HUtoria Bcclesitutica /V<wo-Adum est investigandis Gregorii noslri nomiuibus,
rum inscribuntur, Quem titulum, utpole germanum, et rebus in illis contentis apprime convenientem, viri eruditi caeteria praeferendum censueruut : quem ideo in bac nostra editione adhibuimus. Ple- rique iilii codices Bcripti cum editis simpliciter ///-
i|uciii a patre Florentium, ab avo Georgium cogno- ininatuin 1'uisse constat. Quanquam ex amanuensium vitio aonnunquam paulfi aliter h;ec nomina in codici- bus Bcripta itfveniuntur. III. — 86. Garolus Cointius congregationis Oratorii
storiam Francorum appellant ; nonnulli item Bcripti Gallicani presbvter, vir pietate et eruditione celebris,
Qesta Francorum. Frequentiua vero apud sequioris Annales Ecclesiasticas Francorum jam ab aliquot an-
BBlatis auctores sub Clironica' aut Chronici nominc nia evulgavit, io quorum primo et altero volumine
laudantur, ut jam a nobis observatum est. Sequentes ita Gregorii nostri libris usus est, ut non solum
Beptem libros communi vocabulo libros septem Mira- loca aliquol ad illustrandam gentis nostrae histo-
culorum appellat Gregorius ipse in fine Historiae, riam, aut c-onciliandain rebus a se narratis auctori-
quibuset nonnulli VitasPalrumadjunguntsuboctavi tatem adduxerit, verum etiam integra ipsa capita
Miraculorumlibrinomine.Athuncsubspeciali.7ite passim descripserit. At cum io nonnullos codices
Patrum titulo a caeteris distinguit Gregorius loco scriptos, et quidem antiquissimos, iu quibus aliquot laudato, ubi et in Psalterii tractatum Iibrum unum, etg vulgatarum editionum capila desiderantur, incidisset,
alterum de cursibus ecclesiasticis a se editos com- in animuin induxit ea ipsa ab aliquo interpolatore
memorat. Caeterum idem Gregorius singulis Miracu- lorum libris suum quemque titulum peculiarem at- tribuit in prologo linri de Gloria Confessorum, ubi primus de miracuiis Domini ac sanctorum Apostolo- rum ac reliquorum Martyrum. quae hactenus latue- rant, dicitur ; secundus de virtutibus sancti Juliani Martyris, quem sanctum specialem suum patronum nonnunquam appellat, quod in ejus basilica Briva- tensi enutritus aliquandiu fuisset; quatuor sequen- tes de virtutibus sancti Martini appellantur;septimus de quorumdam Feliciosorum seu, ut babent nonnulli cadices, Religiosorum Vita; ultimus denique de mi- raculis Conressorum. Paulo aliler alii eosdem libros
Gregorianac Ilistoriae addita fuisse ; ideoque quoties aliqua recurrit occasio, ea rejecit veluti spuria, aut certe, si ex illis nonnullu ad rem suam faciant, ea sub interpolatoris nomine profert, cujus auctonta- tem multo Gregoriana minorem esse debere conten- dit. Cum vero non unum solummodo aut allerum caput, sed complura passim per totam Gregorii Hi- storiara dispersa eo modo interpolala fuisse censue- rit et scripserit vir erudilus; non levis moraenti esse visum est ea de re fusius et accuratius inquirere, ne aut falsa pro sinceris Grcgorii operibus obtrudantur, aut certe vera et genuina debitara perdant auctorita- tcm. Ut vero in cxpendendis ea de re argumentis
in variis codicibus inscribunt. Priorem enim non- nulla suboriatur confusio, rationes quas ille in suae
— ui ™ ,•„ ~; .•„ „«., ,J„ „; — „•„ inr * ™ „„ ^ • • • .. _ . . . • ■ . . • ,. .•
nunquam librum in gloria seu de gloria Martyrum ap- pellant, quem eliain aliqui primum librum, et sc- quentem de S. Juliano, librum secundum in gloria Martyrum nuncupare solent. Sic etiam liber in gloria Confessorum dictus occurrit, qui in Chronico sancti Benigni laudatur sub titulo libri de viris illustribus. Nonnulli autem postbabitaGregorii librorura, licet ab eo ipso facta, divisione, aliam invexerunt cum novis titulis. Id in codice Floriacensi ab annis circiter 600 exarato observavimus, in quo primum exhibelur li- ber de Gloria Martyrura sub suo titulo, tum YiUc Patrum sub titulo libri secundi : post hunc habetur liber de Gloria Confessorum, qui ibi dicitur Grego- rii Turonensis liber tertius. An plures exstiterint,
opinionis patrocinium adducit, singillatim expen- dendae sunt. Eae sunt omnino tres : priinara ex co- dicum manuscriptorura auctoritaterepeiit; secundam ex Fredegario Gregorii saeculo septinio epitomatore; tertiam denique ex styli diversilate, ac variis eventi- bus, qui in ejusmodi capitibus referuntur, quos et a veritate historica alienos, et plane sinceris Gregorii fetibus oppositos censet : quae quidera arguraenta si nulla esse demonstraveriraus, corruet viri ermliti sententia, stabitque incoucussa Gregorii operum in- tegritas.
87. Codices Gregorianae Historiae manuscriptos omnino quinque sibi visos fuisse ait Coinlius, ex quibus nullus est, qui integram Hisloriam, qualis in
observare non licuit, avulsis a codice foliis sequcn-D vulgatis exstat, repraesentet. Quod manifestum ipsi
tibus. Ita in codice monasterii sancti Audoeni apud Botbomagum ejusdcm aetatis, exstat liber unicus ex capitulisaliquol librorumdeGloriaMarlyrum et Con- fessorum, aliquotque Vitis Pafrum consarcinatus, sub hoc titulo, Georgii Florentii Gregorii Turonis episcopi de Miraculis sanctorum liber. Simili fere modopennixii sunt in codice Collegii Parisiensis Soc. Jesu libri seu potius aliquot capitula librorum de Gloria Martyrum et Confessorum, sub bac unica in- scriptione : Incipit liber Miraculum Georgii Flo- rentii Gregorii episcopi in gloria plurimorum marty- rum seu confessorum. Sed haec minoris sunt inomenti
videtur interpolationis iudicium : cum mullo proba- bilius existimet quaedam fuisse ab exscriptoribus addita, quam integro et germano operi dctracta. Ve- rum licet hoc argumentura haud immerilo validissi- raum Coinlio visum sit, auippe qui nullum alium codicem novisset integram, ut in cditis habetur, Gre- gorii Historiam continentem, illud tamcn nullius momenti viris eruditis, ut spero, vidcbitur, cum non solum codices codicibus opjiosuerimus, verum etiam demonstraverimus codices eos, qui Historiam inte- gram continent, multo majoris esse auctoritalis aliis quos ex ipso etiara Cointio mutilos et imperfectos
quam ut fusius pertractentur. Nec diutius immoran- esse probabimus, utpote qui genuinam Gregorii Hi-
73 PRjE
stoiiam, ipso < tiam JV.leatc, inlcgram non e>hibcai:t. Aii rem ilaque veniamus.
88. Et primum quidem habemus prae manibtis co-
dcem optinuu nolae ex biblioitieca monasterii Cec-
censis in Normannia, ab annis circiler seplingenlis
eleganter et accurate descriptum, in quo ne unicuin
quidem caput vulgatae Gregorii Ilistoriae desidera-
tur. Habuimus et alium ex monasterio Rfgiimmitis
Ordinis Cisierciensis in dioecesi Bellovacensi baud
minus iutcgrum, excepto uno aut altero libri ultimi
capile, qnae ob delracta cedici aliquol folia desunt.
Tertium proferimus ex sacri monasterii iCasinensis
iii llalia percelebri bibliotheca, liueris Langobardi-
cis ab aiin s circiter septingenlis aut ainplius e\ara-
tuin, tesie Mabillonio nostro, cujus non soium va-
rias lecnones accepimus, sed et singillalim omnimu
capitum serieni, a viro ptO pariter et.crudilo dmimo
Eraswo a Gaeta liujus loci sacri bibliotbecario et vi-
cario grnerali ad nos liansinissain : ex qua quidem
serie, et variis lectionibus depreliendimus, quod jam
mibi (esiatum fuerat, ne unicu n quidem cap t illo
in codice desiderari. Duos item codices ex llomanis
bibliotbecis ejusdem rei vades habemus, ex Galliis
Romam delatos a Chrislina Sueciaa rcgina, quorum
alter in Vaiicana bibliolheca, alier vero in bibiio-
theca eminentissimi cardinalis Ottobnni asservatur.
ilos auiem diligeutcr inspexit el examinavit domnus
Claudius Stephanoitus noslrae Congregationis \n cu-
ria Romana procuralor geueralis, aique oninino in-
tegros esse observavit, excepto uitimo capile libri
dec mi, quod in Ottoboniano codice non habeli.r.
Sexluni codicem nol/is suppeditat pater Modeslus a
sanclo Amabili ex Ordine Carmelitarum excalceato-
rum, qui in Monarchia sancia codicem Claromonta-
num laudal, in quo Gregoriana Hisloria ne uno
quidem capite editis brevior esl. Eumdem, aut cei te
siuiilem codieem, qui hodieque apud Cannelilas ex-
caleealos Claromonti servalur, inspexil ac d ligenler
conttilit nosler Petrus Lanrentius monacliii- Iilidia-
nus, alque eum omnino inlegrum esse deprtihendlt.
Seplimi, et quidem velusti, codicis noliiiain Guillel-
nio Morelio debemus, quem ex bibliotlieca sancli
Martini Turonensis se accepisse fatelur, in quo om-
nia omnino capita controversa ex-litisse (H.scimus,
non solum ex textus emendalione, sed et ex v.iriis
lectionibus ab isto codire desumptis, quas in sua?.
edilionis appendice ipse Morelius relulit, ex quibus
passim nonnulix occurrunl ad capiia, qu:c Coinlius
resecanda censei, perlinentes. Octauim vidi in bi-
hliotheca monasieifi sanciae Trinitalis Yindoeincn-
sis, qui quidem non plures quain qismque priores
llisloii.e lihros compleclilur cum libri se\li liiulo,
sed oinnia oninino lioruni libroriun capita, quod
potissiuunn esl conroversiae ca^nit , r. praesenlat.
ilis adde editioncs Gregorii vulgaias, qu >s saue a I
codices inlegros fuisse accuratas nemo inficiari
poiesr. Cerle qtii primus Gregorii llistoriam evulga-
vit Giiifelnius Parvus, has, uli vocal Coinlius, inler-
polationes de suo non addidil : quod lamen innueic
Patrol. LXXI.
KATIO
/ »
A videtur Cointius; sed certum est, eiiamsi fueriniin- terpolationes, in codic bus multo vetuslioribus ha- b ri. Post hunc Malhias lilyricus, Marquardus Kre- herus, aliique viri docti eamdem lli-toriani integram edidere, ct quidem ad codices manuscriptos enien- dalam et illuslratam, ul ipsimet affirmani : nec lamcn usquam monuerunt multa in suis codicibus desi- derari, quae Gregorio assuta censerent. Idem dicen- clum de Andreae Chcsnii editione, quam se ad quin- que codices manuscriplos diliPenter emendasse pro- fitelnr. Praeler islos codices in quibus iiistorh Gregorii iutegra descrip'a esi , habeinus et alios coinplures, ct quidem veiuslissirnos, qui non ininus causae noslrae palrocinantur, ciun in iilis occurrant ea capita sub Gregorii Tnonensis nonVne, quj; a
B Coimio interpolaln appellanlur. Talis esi vila sancti Briecii in autiquissiinis Ie< lionari s Gregorio Turo- Meusi attribula, sancti SaUii Albigeusis epi^copi gesia in codiee Majoris Monasteni, et alia passim, quae singillatiui recensere non vacat. At omiilere non licet veterem canonum professionuinquc lidei collectionem ex codice Kossalensi, nunc Colbertino dcsciiptam, in qtia Gregorii nostri aliq iot fragmenla ita laudantur, ul ex integra ejus, qualem eam esse propugnamus, H storia ca dcsumpta fuisse netare non liceat. Ibi enim Gn gorii <lis epiatio de fide ca- tholica cum Agilane, Leuvigildi r.'gis legato, laida- tur sub titulo Allercalionis <te fi e Trinilalis, quod fe- cit Gregorius Toroncnsis episcopus, quod esl in lib o v,, capile 43, et paulo posl allera quain cuni Opilane,
G itidem Leuvigildi legito, habuil excerpia dieilur cx l\b>o vi, capite 40, quoe quidein vera esse non pos- sunt, si ea capita ex Gregorii libris deitrmlur, qu-e Gointius vult esse interpolita. Nam prima hacc dis- putalio juxta Goinlii calculum in codice Corbeien-i, capul 51 libri v, allera vero caput 26 libri sequenlis, consliluil.
89. Codicibus ilaque Cointianis codices opjmni- raus, el quidem mulilis et impcrfectis iiilegros et ini- nime vitialos. Codices enim a Cointio laudati vel e » nomine hac in parte nostris auctorilale inferiores censeri debent, qti^d in illis omnibus mulia <le i.lc- rentur, quae vel ipso fatente Coinlio, ad Gregoiii Hi- stoiiam pertinenl. Codex quippe Bellovacensis Ili- sloriie Gregorianaj fragmentum potius dici debct,
D quaui ipsa Gregorii Hisloria, ul poie qui capite 3 li- bii ii incipit, el tlesinil capiie 25 libri v. Corbeien-is vero niuliliis quideui non est, at non niai sex lilrios priores exliibei, cieieris oniissis, praf:ter lil>ri vn liaginentuni, quod, sicut et in codi 'e Celiovacensi, Stib linein libri iv habelur. Codex Colbcriinus, queni Thuaneuin V;ilesius, sancli MichaelU Cointius appel- lal, lolus nosler cst, si aliquani lidein merealur. Avulsis nempe ab eo compluribus qualernionibus, a capitc 17 libri sexti initium sumit, nec deinde ulluui oinniuo omittit capitulum. ihuaneus seu Colberliinis a icr, qui a Cointio sancli Arnulli, seu Metlensis di- cilur, iniii i ex codicis viiio iinpei fectus , mulia deinde oinittil : <piod sponle :acium esl, iinmo ei ita
3
Tg PBAFATIO. 76
encaule, ul iioiuim Dl decimum llisloriac Gregorianae A tis llislori.e amatorcs, maxime in provinciia ab Ar- libros confuderit, ul Cbronico Fredcgarii inier Gre- vcrnis aut Turonibtis longedissiiiscoiiimoiantes liaud
gorii opera locum darct sul> libri x Hislorinc Grego- rianae lilulo. Quintus denique Coinlianus codex c re- gia hibliolheca vix quaiuor hbros compleclittir, tain ncgligenler desrriptos, ul inter capila quae in indice memoraiilur, el ipsa capitula in libro descripla, nulla sit convenicntia. iinmo liber quarlus desinit in rapile 17, el tamen hujus libri omnia capitula in indiculo ipsi prx-fixo memorantur. Non lamen mulilus esl co- dex : sed posl bos Historiac libros in eo sequitur Adonis Cbronicon eadt-m omnino manu descriplum. 90. Alio item argumento probatur magnam non csse Coiniianorum codicum aucloritatein ad resecamla ex Gregorio complura Historiae loca, quod nempe
mtilium cur:ib:uil. Cerle id ipsum fecit Fredegaiiii-, qui llistorie Francortun epilomen ex Gregorii scri- |)lis concinnans pleraque cjusmodi omisit, quod ad res Fraucicas non perlinerent. Idem fccerunt Anony- mtis qui sub Tlieodcrico rege seripsit, Aiinoiuus, el alii qui secuti sunt Francortun llistoriae senplorcs. Ali.im itein nonnulla omitteudi capitula ralionem h i« bere potuerunt codicum istorum scriptores : quod nempe res in illis locis narratae in Miraculorum libris a Gre^orio edilis repeterentur. Idem in v.iriis Mira- culoriim cxemplaribus faclum dcprehendi. Cum euiin isli codices sancti Marliui, aul sandae Kadeguudis traosiluui, aul alias ejusmodi bislonas seorsim snb
non eadem in omnibus i>lis codicibus, sed varia in B ^rmonis Gregorii, aulquovis alio, lilulo exliibuissent,
variis capituta desidcrenltir. F.xslant quippe nonnulla in Corbeiensi aul in Bellovacensi, quae in Mellensi, Micbaelioo aul Kegio non occurrunt; et vice versa, alia sunt in islis aut in alterutro, qtt;e non liabeat Kellovacensis codex anl Coibeiensis ; ita ut nulla ex istis codicibus certa possil baberiregu!a. Si enim co- Jex Corbeiensis caelerispraeferalur, ut pote illis mullo aniinuior et integrior, jam vacillabit cacleiorum au- ctoritas ; nempe qui variis erunt interpolationibtis a.imixli. idque dicendtim eril de Corbeiensi ipso aut Bellovacensi, si Regii aut certc Mettensis auclorilas c;t teris anteponenda censeattir. Immo velil nolit vir etuditus, nec Corbeiensis, nec Kegius, aut alius qui- vis ex Cointianis codicibu* a cen ■ ura poteril esse im-
hasc ipsa capitula suis locis omissa sunl in l.bris Mi- raculorum, qux tamen ex illis excerpla non fu ssa nemo dixerit. Quin et Miraculorum libros a Grcgorio editos, eamdem ac ejus Historiam sonem babuisse inlra videbimus, siquidem nonnulli occurrunl codices mss. in quibus, oinissis passim mullis capitulis, rx- lera repracsentanlur, eo modo ac si de laclo illi libri plura non complec;erentur.
91. Has porro ressingulares, etseries episcopormn, aut celebrium virorum exitus, quai omnia inlerpola1* ceusel Coinlius, el epitomalores omiserunt, uierito lainen in suam llisloriain admiseral Gregorius, qui, uli in prologo monet, non solum reguui aut pnnci- pum gesla describere iuslituerat, verum eliam enar-
munis, ut pote qui universi non satis accurate sin- Q rare lidelibus, qua ratione defensala? fuissent Eccle-
si*; quantum Cbristi fides in nonnullis languida, in plurimis ferverel ; qu&ve fuerinl cei lamina iligitio- sorum, aul recte v.veuiinin vila, ct alia ejusinodi, (|ujc in Gregorii Hislona diflicile invenientur, rese- catis iis c >p lulis quaa Coiulius esse rejicienda contin- dit. Deinde, uti eliam pracfert codex Corbeiensis, lli^ioriain ecclesiasticam scripsit Gregorius , qu»3 proinde exigebat et episcoi ■orum series, et magnoruin virorum inleritus, eoruinque praeclare gesloruin nar- ralionem. Id feceranl Historiae ccclesiastica? scriplo- res Gregorio anliquiores, quos ipse sibi imilaudog proposuerat, et potissimum Eusebius Cacsariensis, qui praster virorum celebrium gesla, caialogos eiiam ep scoporum Hisloriae suae inlerseruil non solum se-
cera Gregorii opera repra-senlaruut , aut inlerpo- lata admitlendo, aul sincera rejiciemlo. Ipse enim codex Corbciensis sex solummodo Gregorii iibros exbibet, quamvis plures fuisse nec ipse Comlius iiifl- ciatur, qui quidem libri jam co lempore quo codex ille scriplus est noti erant; ipse enim, sicul et Bello- vacensis, babet libri vn fragmentum. DeindeBellova- censis in libro u transil a capite 19 ad capul 52, nee lamen omnia iutermedia, vel ipso falente Cointi i, el quidcm relr.igatelu:' codex Corbtiensis, dici possunt interpolata. Nounulla ilaque sponte el data opera ex Greg rii opeiibus in istis codicibus resecala sunt, ct quidem libri iulegri. Quidni cl aliquol eapilula, iquae ad rem siiam facere non existimabant illorum
scriptores, aul cerle epilomatores. Quaceuim potuil |x dium palriarcbalium, sed et Cacsaricnsis Ecclesiie cui
esse ralio scriploribus illis libios posleriores e Grc- goriana Historia non describeudi , eadem luil omil- tendi e prioribus c omplura capitula. Quod si mea non me fallil conjectura, scriptorcs illi ilistoriam rcgum Francorum babere volebant , a peregrinis narratio- nibus pecoliaribusque factis segregatam, uude ea quae de illo argumenio Gregorius 6cripserat, exarari cura- ruut, oinissis aliis rebus, quae ad suum institutum non spectabanl. Etenim capila iila quae codices a Coiiino laudati non babent, ea sunl quae singulares aliquot pcrsnnas atlingunt, quaeve cpiscoporum, po- liisimum Claromontensium el Turoncnsium seriem reprjcscntant, aul alia ejtismodi , qtinc Francicx geu-
pra-erat, et Jerosolymiianae, qua: tunc suae metropoli c>at subjecta.
92. Sed et palmari, ut mibi videlur, argumenlo evinci potest , Historiam Gregorii in codicibus Coin- liauis abbreviatam fuisse, atque ex ampliori, uti in aliis cod.cibus babetur, decurlalam, si demonstrelur complura capila passim in Cointii exemplaribus ba- beri, quae necessariam habenl cum illis ipsis quae in eis desiderantur, connevioneui ; inuno et quandoque ea diserle laudari quae inlcrpolata vocal Cointius, in codicibus Corbeiensi, elc, in quibus etiam sensus csl nonnutiquam mancus ct impcifectus, nis< rx aliis codicibus suppleatur. Abqtiot liujus rei evcmplapro-
18
77 PR/EFaTW
leienda sunl. In eodiic Coibeiensi, (|hI Soltis ciun A 9o. Captil 21 libri v, in quo varia Sagitlarii et Sa-
It6giu Iibriiin priiiiuni exhiiei, desunl rapiia vigcsi- muin scxtuni et rigeMOMini septinium : quo pario Gregorii narratio de imperaloribus Roinauis, qni Chrislianos priinisEcclesia; sirculis pe< scciiti fnei unt, inlerrumpiliir. Transjt quippe a Trajani pcrseculione ad Decianain , omissis Adriani, Anto ini el S<vcri persccutionibus , quas tamen Gregorius, Eosebii , Orosii cl Soveri chroniea sciiii se professus, omisissp. dici non potest. Complutes etiarn imperatores iu eo- ruiii serie exhibenda praelermisissel , quam iiibilomi- nus a Julio Cxsarc ad stabililnm iu Galliis Francorum rej?iium perducere inlegram consutuerat. In eodem codice Corbeiensi capul trigesiinum primum deest ciiiii qualnor sequeniibus. Iu eo laineti caput trigcsi-
lonii episcoporum ll.giiia Gngorius descripsit, de »;t incodicibus Corbeiensi, Belovacensi et Colhcriirio seu sanctl Arniilli : et tamen iidem codices babent ciput 28 ejusdem libri quod nianifeste vigesimum primurn supponit. Sic enim habet Gregorius liauc causam retractans : Conlra Satjil arium et Salonium episcopos iteralur illa antiqua cltlamita*. Cbjicinntur eis crimina, etc. Capile autem iiltimo ejusdem I hri, quod nullus codex non habe , hac verba leguntur : Igilur cum vale po$' synodum memoralarn jam dictd, elr., quae de synodo Brennaccnsi dicta sunl, cujus acta et occasionem i.arravit Gregorius in cap te 48 et seqiientibiis editoiutn et iioslrorum manuscriplnrum : sed ba:C eapita onitiiho non habent Cointiani codices.
niiiin scxtum, quod trigesimum nuncupal, ila , sicut B Quin el hxc ipsi capiia hic omissa Ittanifeste prii-
supponit capul 32 libri seqitenlls, qii.nl in omnibds qjioque habetiir editis et scriplis, etiam Coinlianis.
9b*. Jam ver >, siquidem librudl si-xtum alliginios, proferenda sunl etiam e\ eo aliquol exempla, qu;e nullum re inquctit Cointianis faulorhiis ve! lcvUsi- mum subierfu^ium, si codicum ejus aurtoriiati stail- dum contendant, ad discernenla sincera ab iuierp>- lalis Gregoriati* Ilistoriae capita. Gregorins ncmpe caput 12 ab bis verbis incipil : Igitiir Chilpericusrex crrnens has discordias inter fratrem el nepotem , quaj scilicet disrordiaB aliae non sunt ab illis quas Gregii rius pr&cedemi capile nirraverat, ipso fatente Coili- tio : qtiod lainen capul II omiitunl codices dnii Co ti- tiani, Corbeicnsis scilicet et Ui llensis, licel habeaut
iii caetei is, incipit, Tunc jam et lumen noslrum exori- lur... Martinus : mendosissimc. Nam eo pacto Marlii.i riativiias Valeriani et Gallieui temporibns consigiu- relur, ni.->i ex aliis codicibus suppleaniur quinque capita, qtiibus Gregorius impeiatorum seriem a Gal- lieno ad Constantium de iucit, quo reipsa Coustaniio Imperanle Maitinum natum fuissc narial, idque veri- lati niniiiuo consentanciim est. .
93. Gregorius libro n, capi e 3, desCiibii persecu- lionem a Wandalis in Africa cxciialam, alque ea oc- casione epistolam Etigenii Cailhagineii>is episcopi iutcgram exbibet, ut habelur in editis el in nosiris codicibus. At Coibeiensis, relata persecutionis bisto- ria, epislolam omitlil, ita tamen ut evidenler apparcat
eam de industria praetcrmissam fuisse, sic enim ha- C duodecimum. Immo et iidem ipsi dilo codices b;ibcnt
bet ul eaet ri codires : E' genius vero cum te videret abduci, epiilolam civibus . . . hoc modo trutismisil ; et ipsa cpisiola praetermissa Ilisloriam prosequitur. Paulo infcrius codex Bellovaeensis duodccim omiitit versus, quisensuiiiomninoabiuiiipuiil, ut videreestsuo loco. Sic et codex Regius qninlum et sexlnm capila ejus- dem iibri praetermittit, in quibus irruptio Altilac in Gall as narratiir ; licct habe.it septimum, quod est ejusdem irruptionis conlinnata narratio.
94. Liber tertius idem esl omnino in oinnibus codici- bus; proindeque non et ulla de eo controversia. Ai libro quarlo, capile 15, in co.lice Coibeiensi, sicnlel in nostris cl in edilis, Gregorius loquens dc litania scu supplicalionc ad sancium Julianum Brivatensem
caput 24 ejnsdem libri, quod sic incipit : A'«m ite- rtlm contra Theodorum be la consurgunt, elc. ; qu* verba raan fesle et necessai io, uti ipse Coinlius faleri cogitur, lolum capul undecinium, quod ab ejus codi- cibns abesse jam ob ervavimus, prxsupponunl. Nobis eliam favet Fredegarius, qui utrumque caput, undd* cimiiin scilicel et duodeciraum, in sui cpilome atii- gil. Quare baec duo loca tantas in angustias cOiijccerti Coiutium ad annuin 581, nnmero 9, ut ox Una parte iindecimiim capul, quod a suis codicibus abesstt, a.l- miltere relugiens, exaltera vero propier tam arctnn, immo et necessariam, ul ipse fatelur, illius Ciun ca- pitibus diiodccimo et vigesirno quarto connexionem, ipsum plaue respuere imn ausus, rem in meJio relin-
per Gailiim episcopum inslilula, ait : Juxla institutio- D ,j„ere maluii, salis esse raius d cere* capul hoc un-
dccimum majorem, quam cciera qu;e in Corheiensi ile<nnt, fldem promereri, cum desinl, inquit, argu- menla quihus probelur, aut xmprubilur. Al si haec viri eruditi verba admitlaniiir, corruere necesse esl i!la, iju.e alias censuit validissima argumenta ad proban- dam mullorum capilum in Gregorii Hisioria interpo- lationem, codicum scilicet manuscripiorum fldem. Si quidem allata licel Corbeiensis el alterius codicis, immo et ipsius Fredegarii auctorilate, deesse aruu- menta respondct, qtiibus aut probetur aut iiiiprobc- tur illius loci auctoritas. Haud miniis sibi iuviceui coharent capita irigesimurn quartum et lrige>iiuuir» i|iiiu.(im cjiisdeni libri, iu qirorum prinfi uiors uu.us
nem sancli Calli, sicul supra scripsimus. Locus auleni illc quem laiidat. habetur supra capitc qttinto, qtiod lamcn caput iu ipso codice Corbeiensi, sicnl el in aliis Coiutiaiiis desideiaiur. Capile 14 ejusdem libri, quod onines scripti habcul, Saxones iterata insnnia, adversus Chloiarium regem rebellasse dicunlur : prinia lamen eorum rebellio descripta habelur capite iO, quod codices Reglus et sancti Arnuifi omisertml. Sic et iidem ambo coilices, ut c:eleri omues, babeut de Cbramno, capite 10, diversa ut diximus extrcebal mula. Dixeral aulem Cregorius fusius de his malis capiie 13 ejusdem libri tv, quod in istis codicibus noii iiivenitur.
70
PRiCFATJO.
80
Chilpei jci regu filii deicribitur quoJ est alierius tuu- A Michaelis, mullo anUquiorem et mcliorit not.it, iu
daineninm, ut pote sie ineJpieas ; Uum aulem hac quo omnin omiiioo capiia, nt uabent ediii, centinen-
agermiur, uumiatur reainm puerum qui rnoriuu» f«e- mr. Ai liic, inquil Ceinlius, eodex, de Hieuaeliuo l<>-
rat, eic. It inm n priroum, a Coiniinnis codicibiis quens, easilem prorsus res narrat ac odili, proinde-
abest, qui habenl alterum. Majores adlmc ia aagus- ifue noa comlucere potestad inierpolaUeim detegen-
liasCointium rc<legil capul 16 cjusdein libii sexli, das, Sed supponil liis v.rbis eit eru.l.tus quod ei pro-
(|iiod cum capite sci|iienli ila conjuncluin esseaii, ut bandiim incmnbebat. Iia enim lo(|iiitnr quasi cerluin
ea vinculo indissoiubiti esse conuexa fateatur ; ct la- rocn priori omisso allerum liabent Cointiani codiccs. Quare ille audacior adversus codices suos factus ad annum 582, numero 4, corum aiuloiitateni ad reji-
fuisset mul!a csse in ullimi-. Grrgorii libris inlerpo- lala : ei boc ipeum est de qno inquirimus, el ipsc v.debai inquirere. Jam vere si quis scire cupit quas- nam censeri ilcbcal uiriusque codicis auclorilas, vcl
cienda aliquoi cipilula maximam csse admillit, ad quis e duobu> sii alicii praeferendus, id cx ips >rum- relinenda vero non esse lanti ponderis. Mterumcaput, mel cadicum ceaditione jud:candum est. Codcx Me - inquii, scilicet i'5, quamvis in codicibus Corbeieusi et tensis, ut ;yin ebserfavsanus, ex scriptoris incuiia Mellensi liabeatur, vdetur esse insitilium, qnia cuvisn- mancns et ireperfecios, dcem libros complecltur, periore, qupd admiltinon potest,arclissime conjnnqitur. B quos firegorio atlribuit : sed aliquol sinceii Gregorii Quare antem superius admitli non possit, uno verbo capita e\ libris n mo et decimo in ununi consaicmat
exponit, quod nempe Felicem episc pum, lalso, uli conjiccre est, vilupereU Quibus verbis omnem suis codicibus aoctoritatem .'idimit, etiam Corbeiensi, qui
sicul et ca?leri, ipso af(irniantc Coinlio, fabulas ad- misil, ei calumnias adversus cpiscopum, qu;o sola ei supcrfuit detegetuLe interpolalionis occasio. LUdc mirum non esl si idem Cointius a!io in ocodeclno- uologicis compulalionibus, quae in (ine libii quarti
Iibniiii, queui iMintini appcliat, utCbronico Fredegar- del locum inler Gtegnrji opera, quod sub decimi li- bri tilulo posuil. Librorum iniliis in eoJem codice nonnunquam capitulorum iudiccs prxmitluulur, scd ita viiiosi, ul cnpiiibus ipsis in libro descripiis nl pluriiuuin non congruanl ; ex liis nounull i omillunl r, aliain plura dividualur, uoununqtiam denique contra* buntur duo in uuum. Idem codex habt l capul sepli-
Gregorianoe lliloriac liabenlur, agens, e is plane re- uiimii l.bri x, quod ut in editis sic ineboal : ln supra
ji< iat, veluli Grcgorio immc: ilo ascriptas, licet in dicta civilzle, scilicet Arverna, <le qua lamen uibe
omnibus omnino codici'»us, cuni cdilis tum scripvi», n bil babet, omissis capitibus duobus praeccdenlibus,
etiaiu Corbeiensi et Uellovacensi, qui paulo post Cre- qu.i; proinde e\ aliis exemplaribus supplcnda snnt.
porii noslri setaicm exaraii sui.i, liabcauiiir. Frustta Codex auiem sancti Mieli. elis inilio qui.lem carei, ilaqne conlendit Coinlius codiccs illossibi patiocinari, C se.l temporuin injur.a. Fx Irteiis quijipe numeralibus
quos in sua seulenlia iuterpolatos essc, el inccrla in inieriori codieis ora apposiiis deprebeaditur, cx
obtrudrre pr . certis ipsc falei i cogitur. Fos ipsos 20 quaicruimiibus decem desiderari in eo codice, qui
iconliario nostrcc scnieniia» mullo favorabiliores e»sc ncaio non videi : siquidem admisso scmcl (ul quidein loca a nobis budata lactuiu fui.vse invicle probant)
priorem llistoria; parlem, id est quinque libros, c«m- linebant. Initium ucmpe ducil a capite 7 liini vi, nec deinceps in illo codice quidqnam decsl. Seriplus est
quod ex integra llisloria desciipli fuerint ab aliquo plano el sequali tbaractere, qui anr.os ac! niinus scp- qui solummodo gesta pruecipua colligere voluisscl ; lingentos pracferre vitleiur, eo exaraus slylo, q i
Cregorianx llistoria iniegritali quam propugu.unus, non ob>unt, el omnem suam auctoritatem sarlam tectam liabebunt : quam sai.e eis conciliare delent, el confounitas cum c.vteris, ct anliqnitas. Quostlam enim ex iis, quales suni Bellovacensis etCorbeiensi-!, non muiio post Cregorii a-tateui sciiplos fuisse, iicmo qui eos ins, exeril infieiaii potesl
omnino aiiliquitaiem sapit, qualem in Gregorio desi- derare se scribil passiai Cuiniius ; id est iu eo ca- suum miilalionis frequenter oceurrunl, lillerae alia) pr<> aliis adbibiix, nomina virorum propria barbare cfformaia, et ctelera omnia deprelienduiiiur, qux iu prioribus Gregoriana; Hisloriu; libris ex codice Cor- be cnsi Cointius laudare solet. Cscterum bi duo ddi-
97. Huc tisque derscx prioribu-. Crcgoriana» Ilis- D ces in biblioibeca Colbertina bodieque asscrvanlur,
tonaj libi is egimus ; de sequenlibus vero pauciora oc- currunt dicenla cx n.anuscrip:is coJicibus , cum deinceps nullum babueril Coiutius salis auibeniicuin, quo poluerit in^crpolaliones, ul ipsc loquilur, a ger- mano Giegorii lextu discernere. Tana tam. n cjus fuit in reecandisGre^orianae Ilistosiae libris propen- sio, ul cum sese occasio aliqua obtulit ex ea laudan li capita qux in codice Meltensi desidetantur, ipsa sta- tim ob boc solum qimd in eo codice desinl, aul in- lerpolata e se , aut saltem dubia pronuntiaveril : la- mctsi codcem bunc ct imperfecion csse el \itiosum
quos ibi unieuique consulere facile erit. At si tanla sit codicis sancti Micbaelis pr* Meliensi auelorilas, nemo npn videi immeiilo a Cointio capita illa inter- polala censeri, aul certe revocari interdubii eo ipso stilum, quod in codice Meitensi omissa sinl, ei iu codice sancli Michaelis babeaulur. Sed ba?c sulliciaiit de. codicibus manusciiplis; jam ad argumeulum e\ Fredcgario petilum veiiieuduin est.
1)8. Frcdegarii aucloritatem lantam bac in contro- versia esse pa>sim proclamat Co.ulius, til litcm lotam ea sola dirimi posse nonnunquam asseveravert, ut
i )«e r.gnovetil, el alium, ut n bil de ci teris dic.mi, pole qu.p argumenta ad confutandam, ut ip-e loquitur, pr:r mauibus iiabuerit, cx monas^erio scilicel sancti inieipolatoris audadam validissima subminis rei. Vc-
81
PIU FATIO.
«1
nimFre.legarii anclonlatem nobis mullo ihagis qti:nu A I.orico :is, Adhemari, almrumqiie quampliirimorum
(",. i lio favere vel ex hoc solo probamus, quod ipso anctoruniopcra vcl chronica revolveii l. Necmiuorem
faleiite Coiniio mulla ex illis capitibus admiserii Fre- fuissein discefpendis RirtcuUirnili lil» is liccntiam pro-
degarius, quse in codicibus Re^io el Menensi, immo banipassimcodices manuscripti, qiiorumaiiMiniimaiit
eliam ei in Bcllovacensi desiderantur ; plura vero allerum, alii plnresGregorii librns exhil>ent ; nnnnnUi
(.mittil ex sinccris Gregorii operibus, quae enmes vero so'aeorumfraginenia,cumadjiindis,ui scripinri-
omnino, etiam Coinliani codices habent. Elenim pri- [>us pl.icnit, litulis. Oe quibiis omnilms fn-ius disserere
nniin et quatuor iillimos Grogorianne Ilistorise libros non vacal, ne jauidicta incssnin repelerc vidcamur.
inlegros, exceptis duobus aul trilms libii septhni ca- K 0. Vernm, expensis illis aruumeulis, qure adver-
p tnlis, omnino pnetermisit ; ex ca'leris teilium cl sus complura Gregmi ;ii;c ili-toriae capita Coinlius ex
quarlum libri secundi capila non aftigii ; piiira cx lcr- mss. ftlhfMOt codicum auctoritate, aiat ex F.edegarii
lio i bio, qui inleger nh'que haleinr, omisit; sicut el ex quarto libro capiia 4, 12, 31, 54 et il n n hahet; cx Idiro quinto cpiia II, 1 '>, 21, 22, 30, 32; ex sexto capiia 5, 17, 28, 29, 50, 32, 33, qurc lamen omnia
sil.'iitio dedux t, examin mda supersunt nommlla, qnas vel ex slylo, vel ex rebus in illis capitibus contentis objicil, tai)|iiam a Gregor i modt scrihendi alicna, aut cerle quoc aliis ipsius cjusdem operibns, aut c:c-
capita in Corheiensi c xlce haheniur, et tanquani veri B loi is Gregoriaoi rrvi prohatis auctoribus contraria vi- et sinreri Gregorii felus a Coinlio admiilumur. Uoile dentur : qu;e licet suis in locis, quantum ferre potuit
paiel non admodum uiilem esse viro erudito Ffede- g rii au lorilalem ad prohanduin ex ejus silentio iiiuila Gr< gorii Ilistoria; fuisse superaddila : cum conste:. ab eo audore mulla ex sincero Gregorii lexlu spoute el ex induslria omissa fuissc.
nolarum hrevitas, exposiierimus, hic lamcn paulo fusius d scutiend i sunt. Et primum qiiidem, quod ad slyii diiritiem perlinel aul sermonis rusticitatem, quas io snis operibus inveoiri faietur pnSsim Gregorius, testes appello quoiquot Gregoni opera lcgerint, atque
99. At, inquies, Fredegaiius Francrcae Ilislonse capiia, qnre Cointius intcrpolaia appellat, simul cuni
cpHomeii concinnalurus a proposito sno aiiemim este a'iis bohferre voluerint, an ovmn ovo simili;;s videri
ceiisnit res exiraneas etsi reipsa a Gre-orio relatas, »»ossii. Hahentnr quippe in illis, sicnl et in istis, ca-
opcri suo in<=erere ; ita ut nemioi mirum videri debeat, Suum mnia iones, id est accus uidi casus, ul gramnia-
si noiinnra etiam ex since>is Grcgoriame ffitforta i'd vocanl, pro ahlativis; habentiir et feminina no-
capilihus omiserit. Ai nulla r.rorsns lamlavit ex iis i"ii':i pio masculinis, et masculina n ■«mina cnm atl-
qna: in co iiee Corheiensi desiderantur; proin leque jectivis in feminiiio genere coojunda. Occurrunt et
probabile est, ca lunc tcmiioris non exstitisse, scd voces exolicse, loquendique modi plme b.rbari, de
p..slmodum Grcgorii operihus a!> aliquo fuisse inter- ^ quilms rebus exempla in medium proferre noii sioit
polalore assuta. Atcoirud lotnm illud Coinlii argu- ipsa rei cvidenlia. Faleor equiderii in codicibus Cor-
mcniuin, immo nobis omnino f ..vc.hii, si venun sii Fiedegarium eamdem habuisse ralionem ea oniiitendi qna: iu Corhciensi codice non habentur, ac illa quae ex sincera Gregorii llivloria non relulit. Eamdem vcro fuisse jam sii| ra ohservavimus, cl ilerum oslen-
heiensi ac i.ellovacensi, quos in Gregorii textu descri- bendo Coiniius merilo imitari gaudel, aliqnot nomina magis, ut iia dicam, harhare Scribi, quam in cxteris codicibus minus aniiquis, f/eqiientiorcsqiie in illis in- veniri casuum, lillerarum aut generum miitatiimes.
dimus. Elenim pr;cte;misil Fredegarius Gregorianae Sed boc ex diverso divcrsorum lcmporutn ac nolario-
llisioriae capita, etiam sincera, qu;e ad generalem rum gcnio et arbitrio accidit : qu.e diversiias codicum
Francorum genlis llisioram minime attinebanl. Idem antiquilatem probare quidem potest, non vero operum
quoquelecilCorbeiensis codicis scriptor; idcm fecere varieialem. lidem enim s.int qui in swculi scxti aut
el <]ni alios codices a Coiutio laudatos exararunl. Et septimi codice scrihuntur Chlotovechus, Chlothacha-
qiiidem eodein acFredegarins cousilio. Illi enim,sicut ''"s, Chrochtichildis, ac qui i.i posterioris aevi scri-
ei Fredegarius , geneialem solumniodo Francorum ptis dicuntur Illodoveus, lllolarius, aut llietildis; seu
llistoriam hahere cupienies, singnlnrcs bominum Chlodovens, Chlotarius, Chloiildis, clc. Ideni conlij-it
privalorum, aul locorum historias preteruiisere, tan- 0 m ;\\U]» t aliis vocibus, quas amanuenses pro» libilu
quam sibi inuties. Id ipsnm innuii in variis codicihns mulaveriml, nt cum equiles, quam vocem veteres ad
oinissioiium varielas. Ea enim fuil, nt j am non se- mcl observavimus, Gregor.i noslri foriuna, ut quii primus et unicus vetcrum rernm gentis nOstrae pra-- clare gestarmn scriptor exsiiiil, ex ejus operibusqui
eqiiiim designandum iisiirpahant, in equos iraostulere, iiilentionern in tontenllonem ; qui el ubi inilignate aut
crse<7?/cri?scriptiim invenernnt, reposuere i/it/ir/naHitm', ct exsequi; el sic a ia innumcra, quae inuliis variis
postca scculi sunt scriplores, pro suo libitu qu;« sihi lectionibus originem quidem dederunt, at iiiinqiam
visa siiul, alii pl ira, alii pauciora descfipserint. Hinc apud virns eruditos in duhiiim revocare fecerunt ve-
noniitilfi codices qttalnor Hisloriae libros exhibenl, l ra monumenta, qnorum ne unicuin forlasse ad nos
alii quinque. alii s. x, alii vero novein aut dtcein. Quin inteineraluni pervenisse aliis dicendum essel. Unde
el ex illis lihris a ii plura ani paticiora pro suo libiiu non minus indiihilata Gregorii opera, quam ea, qu«
capila cxscripscrc ; nonmil i auleni haec in eprtomen inierpolata a Coinlio dicmiiur, ejnsmodi mufaliones
icduxere. Oua; oinnia quivis norunl in gentis nostrse ab amanuensibus pertulere. Sed si veieres illas voc s
Ilibtoria vel lautillum veisiti, qui Frcd-gaiii, Aimoini, ac loculioncs bjtbjrasj aul casuum mu-'al:oues ui>
H3
r i". r. at:o.
g;
ec$3anas omnino esse quis conlciid.it id oui; ili.m lam A Mi' W monu nonta non sempcr sibi constant : ct unuiii
tapinhus illis, qunc inlerpolata censel CoIilUus, aucto- t itaiem.ac ad rcslii uendatn Gregorii operihus naiivaui finiiiain, ii"n desunt codicei antiqui qui illas omnino exl ibenl, proul eas reipsa passm in noslra editione rcsiituimus, aut observaviiiius in notis, cuui ejusmodi {usnltae exprimendi formul.c nimium facesserenl le- geniibns negoiium. Occurrunt ct in iisdem capilibus
iilemque factmn a diversis aucloribus etiam peritis, qut rei gtttie inlerfuerinl, varie enarrari quotuliana experieniia constat. Jam ad singulares Coiuiii difli- rultaies euucleandas acccdamus.
il)2. Nihil omnino in toto primo llistoriee libro re- preltcndit Coinlius, quem, cum res in eo ntrraUG ad ipsius n<m spccteui insiitiilum, examiuare non cura-
voce* quxdam linguhres, quaj Cregorii stylum el vit. Nihil ctiam habel de illis omnibus capilulis, iu
gcniuin sapiunt, cujusmodi fere sunt iutaitio ad con- l< nlionem exprimend >m, equiles pro cquis, spccies I ro mercimoniis aui rebus venalib is, consensus prn iiislrnmeiito clcclionis, cicindclus pro candela attt cereo, salcllilcs pro sociis, nwnicis apprekensus, Dar-
quibiis ca repeuinlur, qu;e Gregorins in aliis lihr s traciaverai. Pleraque etiam alia capilula admitiit quidem, ul pote quae vera et cer:a narrant, sed ea inlerpolata ob id solnm ccnset, quod in aliquot scri- plis codicibus desint. Sed de bis modo actuin csl, et
barus, pro Fraucus, el alia cjusmodi bene mnlta, qti.e plura dicere inulile foret. Cxlera aulem capita, quye iiulliis non obscrvare poiest, qualia in onomastico ™ oh peculiarem aliquam ralionem rcj;cit, hic nobis
iudice ad calcem hujus voluminis co'Iegimus.
101 . Non majoris esi mnmenli Cointii argumentnm, quo inulla in capil hus inlerpolatis passim habcri cont>ndil, sinreri- Gregorii operihus non bcne co- hxrenlia. immo el ipsis contraria. Deinde pnfeil aliijuot loca, in quibus ille auclor, scu, ut ail, inicr- piilator, non satis aliquot sancioruiu viroriiin famjc cmisuluisse videtur ; nounullaqnc alia aticlorum coxqualium tesiimoniis opposila relnlisse, iia ut, si Mtnittantur, au' ipsos, aut cerie Gregoriunt a vero nberrasse falendum sit : qux proinde omnia pro veris Gregorii fetibns haberi non dehenl. His qtiippe omnibus uno verbo reponi pos-et, qnod cisi nonnulla cjusmodi in capitibns comroversis liabereiitur, non
exaininanda resiant. Libri n capul 56 ab interpola- loreadditum es-c puial vir erudilus, qu<>d rcs eo loci de saucto Quintiano memoratx pr • posiero ordiue referanlur; ibi quippe sancti viri e sede expulsio a Gotthis facta narratur, qux multo anie coniigerat. Atque id quidem baud diffilear; sed uihil inde con- licilur. Non enim hic Gregorius referl Quinlianum co ipso anno pulsuin fuisse, quod sane falsum fussei, scd loqnens de maxima Galloruin er_-a Fiancos pro- pensione, ex ea c n itaiam ail Goiih irum invid am, qui idcirco complures episcopos e scde sua dejece- rant : qua occasione Gregorius illustre proferl sanclj Quintiani exemplum : tamelsi mullo ante id tempus, telicia scde, ex urbe excesserat.
sl.i, in eorum convelleretur aticioiilas, siquidem et C 103.I11 lenio l.bro nulla est controversix ma'eria,
iniilta in sinccris Grcgorii capil bus habcntur, qmn
rum ip-o Gregorio ani aliis monumenlis tiou conve-
niunt. Hoc ipsum Coiniius uon semel fateri cog tur
in Annalibus; idque mullis exemplis dcmonslravil
V.ilosius in prxlatione ad lomum II Herum Francxa-
riim. Sic libro u, rapite uliimo, Chlodoveum regein
anno 11 Licinii episoopi Turonensis falo funclum
luisse scribit : ct tamen cerium est Leonem Licinii
riecessorem quinquepnio ante Chlodovei mor cm
pcr missum siiuni concilio Agathensi intei fuisse.
Gnniromiium inler et Sigibcrluin belluin exaisisse
uii libro tv, eapile 42, quod, ipso assercnle Coinlio,
verum non est. Chilpericus Suessione exslilis e di-
ciiur libro v, capitibus 2 et 5, et lamen inde abfuisse
cuin bunc Iihrum omnes omnino codices. ediii pariter etscripli, integrum reiirxscntent. Libri quarti capila 5, 6, 7, li et 12, in quibu-dam codicibus desideran- lur, quod, ut nobis pcrsuasum est, niliil ad Utstoriam Francorum generalem pertinercnl. At suhnruala esse, nullami|ue mereri (idem conicndii Coinlius, quod iis admissis Aquilanix primx pontifices, inlcr qttos nnnnulli hodieque sancti lilulo decoranlur, quales fuere Probianus Biiurigum et Dalmaiius Itu- tlienorum e iscopi, maximi criminis rei dicemli fo- rertt, qui episcopum inconsulto rege ordinare delibe- raverant, el quidem tali dignilate pror>us indignum, Calonem scilicet, qni superbia adeo tumidus erat, ut
neminem se digniorem episcopaiu arbitr.iretur. Can-
bis ip^is locis piscsupponiliir. Alia miito exempla, D linus etiam, qui ad episcopaium promotus est, bis ; 1
qu;e ve! ex ipsis Coinlii operibiis lacie suppediia- coloribus in isiis capilibus depingiiur, ut exiremo
hunlur, cujusmodi niilla in capiiibus, qii;c interpolaia supplicio potfus puniendus fuissel, quam episco; ali
censel Coinlius, inveniii possunt. Loca auiem singu- sede donandus. I1;ec Cointius : sed qu;c factorum in
laria quaj banc in rem objicit vir eruditus, suis locis bis capilibus rel.itorum auctoril.ilem minime co^vel-
examinabimus. Qnod si fainae sancioruin virorcin lunt. Improbanda quippe esl ponlificum Aquilani;e
qtiandoque minus considuisse vid lur Gregorius, id aud.icia, qoi rege inconsulio episcopum, quamvis a
cjus candori ac sincero anitno iribuendum, qui facta clero ei populo elecium, ordinare dispusuerani. Sed
hnniinum, piout ea noveral, genuine ex(ionebat, rei insolenlia f.tcli verilatem non elevat, qn.-e etiaiu
nullo respectu fersnnarum. Neque vero quisquam aliis exeinpbs confirmari posset. Cerle mullo anda-
credal, laudabilia fuisse virorum eliam sancliornm cior fuil al er'n;s Aquitanije, id esl Burdig lon-is
omnia opera. El quidein ab anliquis aique eiiam ah provincae, episcoporum conalus , qui Eumcrium
aliis sui xvi auctoribus nonnunquam dissintit Grc- Sanioneiiseni episcopuin e sede deiurliaverant, He-
«oiius ; quod tniriun iton csl, si luide.u ct ipsa vet'i- ta.clio jam in eju: locuai bubstiluto, quod prxcipicule
$5
PK.EFATIO.
86
rege alisqtte mefropolrani prxsen i.i fuisscl onli- A Grcgorii Lingoncnsis, Nicelii Logduncnsis cl Galli
naius. Res lamenliabuisscl eff •cium, nisi obstilissent Chari' erli regis minac qui ob patris sui reverentiain irritos rcddidit cpiscnporum conatus. EtGato <|iiidem supcrbia tumidus erat : sed ob alias dotes, poiissi- mum ob misericordiam in pauperes ila plebi accep- ptus, ul nulliis non eum liabere vellet epi«coptiiii. Utriimque ex ipso Gregorio cerlum esi, ex capiie scilicet3l, quod indubilatutn, eliam Cointio, babelur ubi de ejusdem Caionis morte, quam in sollicitandis p:»uperibusiempore pesiis incurrit, agens, ait: Multce humanitatis fuit et salis pauperum dilector ; el credohcec causa ei si quid superbice habuit, medicamentum fuit. Caiiiiiuurt vero sacvissimtim, ac episcopali gradtt p':ine iiidignum in islis capi ibus exhiberi uliro laie-
Arvernensis vilas, bossanctos viros cognatione con- junclos fuisse facile depreliendet, quamvis id aperte non scripsenl Gregorias. Quod Felicis Namnelensis sanclitaiem spectat , idqtie est allerum objectionis Coimianae caput . ei quidem detraliere animus uoii est. Sed sanclos viros na*vos suos babuisse difliteri iioii possumus, (juos forte majores quain nipsa in Felicc essent , arbitratiis est bona ffide Gie^iorius : sed hoc human;c imbe' illiiaii condonandiim. Certe, ip-o falente Cointio ad annum 582, num. 4, Grego- rius libro vi, capite 16, eumdem Felicem iracundiai ac doli palam insimulat, et tainen hoc caput in om- nibus scripiis , eti.im Corbeieusi habetur ; quin et cum superiori capite conjungitur, quod Felici non
miir : sed nisi eum lalem non fuisse probet Cointius B '""It0 fjvor.ibilius est.
ex probis auctoribus, nibil omnino ndversits hujus Historix veritatem evincct. Ncc illud jnval quod Caulinus e sede sua nunquam cxiurbatns fueiit, < um nemo nesciat Gregorii a>la e p'ures episcopos, variis iirelilos criminibiis, ad mortem usque in suis scdibus pcrseverasse, quod ulinam tot exemplis probari non posset. SufficialMclantii in Praiexiati Rothomagensis lociun intrusi cxempluni proferro. Ejusdcm libri quarti caput 19 rejicit quod in cod cibus duobus de- sideretur, nec salis accurate saucti Medardi obitus aiiniim ass;gnel. Yeriim cum ibi Gregorius nnl mii certuni annum bcati Medardi morlis designare volue- rit, nibil ad elevandam hiijus capilis auctorilatem proib st isla objeclio. Quod enim aii Gregorius tem-
105. Firi!is est adversus caput 9 libii qninti ob- jec:io, Caluppnm nempe boc in loco appellari, quem Caluppanem sincerus Gregorius in Vitis Patrum dixerit. Quis enim ncsciat ejusmodi nomina non so- 1 ii iii in variis cod cibus, sed el in uuo eodemque exemplari sicpius varie descripia invcniri? titijusrci excmpla proferre prorsus oliosum fueril. Immo nulla est in hoc n>miite apud Gregorium varieias : qui cnim Caluppa in reclo casu dicitur in llistoria , is ipse est qui in casti sexto Calnppane scriplus oceur- ril in Yitis Palrum, capile H , cum nemo nesciai ejusmodi nomii a lioc modo desinenlia sic varie cfV ferri, ut passim ex Allila Attitanem, et ex Agila Agi- lanem efformata nomina legimus.
pore Cllwtarii sanclum Medardum obiisse, nemo re- £ I0o\ Validiora, ut putat vir erudilus, sunt argu-
vocat in dubium.
lOi. In libro v capul qirntmn c<>nve'li'ie nitiiur vir erudilus, quod etsi res veras ul pluriiniiui tefe- rat, habeat lanien nonnulla , qu;e repreliensinni vi- denlur obnoxia.Primum quod mulia m eocontinean- tur conlra Felicem Naiunetensein episcopum , queni Ecclesia uli sancltim virum celehrat. Dcinde quod ibideni Gregorius vulgaliis, seu, ui Coinlius ait, in- terpolalor sub illius nomine, Gregorium Lin^onen- 6em episcopum proavum sinini appellei , el Nicetium Lugdtinensem malris suae avunculum , contra sinceri Gregorii morem , qui alias de iisdem sanctis viris agens , nusquam mcminit talis cognalionis, quam eiiam silucre clerici Turonenses in ipsitis Gtegorii
me.iita qtue profcrt adversus c;>pul 21 ejtisdem libri <|itinli. Et quid m ea magni s nt pon leris necesse esf, ut poie qua3 omnium mantiscriptotum codicum, etiam Corbeiensis, qui non mulio post Gregorii jela- tem scriptus creditur, auclorilatem clevare <le- beant. IIoc quippe caput 21 manifeste, ut ipse fatc- mr Coinlius, in capile 28 cjusdcm libri iaudatur, qnod caput 28 omnes codices, el quidem inlegrum babent. Inierpolaium lamen arbitratur Coinlius, id- que multa, ut ipse existimat, arguunl. Primo quod ilii Niceiio Lugdunensium episcopo Patriarchce lilti- Ius donclur contra illorum lcmporiim el Gregorii ipsius nvrem. Deinde quod concilii Lugdnnensis palresSagillarium et Saloniumepiscopos ob cedes et
Turonensis Vita. Verum ex bis duabus objeclionis jj atlulleria sedibus suis pellendos ceosuisse ibidcm
illius parlibus unam solvit ipse Coiinitis. Cognatio- nem quippe illam inler Gregorium nostrum et sanctos illos viios admittil et propugnat. Immo exemplo confirmal argumentu n i>tud abnulivum, alias forle validissiuinm , in hac lanien parle prorsus njicien- dum esse.Nam, inquil, Gallus Arvernorum episcopus cerlo certius palruus luit nostri Gregorii , ut ipse- met lcstaiur in libro de Vtftutibus sancli J uliani, ca- pite 23, el tamen Gregoritis i eque in ipsius GaHi vita, tiec usquara alias, qiianquam saepi^sime Galli el ejus parcnttim meminerit, sanclum Gallum patruum sumn appcllavit. Addit idem Cointius, quod si quis acvur?.!)' inicr sese eqmpararc voluerit , sanctorum
ilicaniiir, ciim tamen episcopi apud Cabillonum, u' ip emet infra , capite 28 babet Grcgoritis, congre-. gati, illos cpiscopos ob ipsas casdem omnino causas nonnisi poenilenlia purgandos decreverint. Terlio ob- jic t concilii Lugdunensis hac de re silenlium, si- quidem nusquam in islius synodi canonibus qui su- pers nt,legaiur S<gil(arii et Saloniicausam ilii fuisse agttatam. Deuique a verisimilitudine multiim abesse pulal, quod ille interpolalor de Sagillario refert , cuin nempe aliqtiando dixisse, Gunlramni filios quos ex Auslrigilde susccperat , ob islius nalaium hiimi- litalem Riimiuain pairi in regno successores lore.. Ilaec Ule : quibus siogillatim facicndtim csl salis. Li
p7 PKXFAT!;). *8
primiim qunulum n.l j atri.trrli^ nomcn, quo in buc A vero objicit Coinliua confra ejusdcm ca,»itis 2! sin-
rapilo drooialur Niceiius, uibi' el innim , qnando- quidem eumdem lionoris liluluiu Pri-cus Nicctii snc- eessor babuit in coucilio n M .iiisoonensi anu« ,'>8.>. D.itnr ei Chelidonio Vesnniiononsium epis.-opo in Vita san-ii Rnmani abhatis Jurcnsis , (|u:hii s. ripiit aijclor Gregorio noRlro aequalis, ubi UiUruuu An-ln- lciis. in cpiseopum aignil , qnod Celedonium Veson- tionentia meiropolis patriarchnm e solio dcjcccrit. falriarcham npi eltnvit Sulpicium Biluriconsom src- mlo sequenli sanclux De&iderius Caturcoruiu aniisies in epislola ad cum (iirc. la. Quse excmpla etsi in sin- jtilis islis ancloiibus siiil singularia , a su*picionc Samen f.lsi aut dubii imintmia siint ouinino. proin- ■•l.-que ei Gr<g<>rii tex us.
ccrilalem Lng.linensis ooncil.i silenlium de CMM s igiuarii el Kalonii, quai nempe iiicanoiiibusejii-.leni ciui.ilii