Google

This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct

to make the world's books discoverablc onlinc.

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr.

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc

publishcr to a library and fmally to you.

Usage guidelines

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. Wc also ask that you:

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for personal, non-commercial purposes.

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe.

About Google Book Search

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb

at|http://books.qooqle.com/|

p

WM

!

SBiiip

^4iSiP

t^^

U^rancis (Tabot Jmneli

JOANOFARC

HARVARD COULEGE UBRAKV

"

i

f

OOMENTUM

811 PKB

DANTIS ALDIGHERIJ

COMCEDIAM

TOMUS PrIMUS

Inf. I-XVII.

PUBBLICATO A FlRENZE

iL XII Maggio MDCCCLXXXVII

SCUOPKENDOSl LA FACCIATA DEL TKMPIO

Di Santa Makia del Fiore.

0

BENEVENUTI DE RAMBALDIS

DE IMOLA

COMENTUM

SUPKR

DANTIS ALDIGHERIJ

COMaU)IAM

NUNC PRIMUM INTEftRE IN LUCfiM EDITUM

SUMFriBUS (UIILIKLMI WAKHKN VKRNON

CURANTK ikam l'IIII,ll'PO LAaiTA.

TOMUS Primus.

FLORKNTI^], TYPIS G. BARBl^RA.

MDCCCLXXXVII.

^/./■^2.?- h

^

;.>•.) ■■

\ '■ i. ' ^- .

/

y- y ^

^t

■"^:.

<^jz:- 3^".

PREFAZIONE.

I

L C!ommcDto latino di Benvenuto da Imola su la Divina Commedia il piu dotto indubitatamente de' commenti ela- borati nel secolo di Dante, ed il meglio fornito di notizie sto- riche intorno alle persone ed agli avvenimenti ricordati nel Poema vien fuori per la prima volta nella sua intcgrit^, piu di dnque secoli dopo che 1* Universita di Bologna in vit6 Y Au- tore a leggervi pubblicamente il divino poema.

Rimasto manoscritto nelle Biblioteche, il lavoro deir Imo- lese fu la fonte alla quale non pochi de* commentatori poste- riori, ed in ispecie il Landino (^)» attinsero largamente. Qwb nt^ier laudali scriptores congessere, osserva il Muratori, ut Aldi" gheriano poemati lucem adferrent, omnia fere delibata fuere ex ejusdem BeneveniUi Commentariis instis, quamquam fatentem ne- minem habeamus, se iUius scrinia expilasse (^). Ne ritrasse anche molto Talice da Ricaldone, il cui Commento latino» compiuto nel 1474» d stato recentemente edito per ordine cd a spese di S. M. Umberto I. Lo awertirono prima il professore Renier, e poi il cav. Vincenzo Promis e Carlo Negroni» i quali pre- sero cura di sifiatta accuratissima e magniGca edizione. II Ta- lioe per6, a differenza degli altri commentatori, mostr6 di aver

(') Veggui appresso pag. xxi, ci6 che ne dice il Claricio.* (*) AniiquUalei Italiem Medii jEvi, Mediolani, 1738, tomo I, pag. 10S9. Ex- cnrpta HUioriea ex Comm, m$$, BenevenvU de Imola etc.

L a

YI PREFAZIONE.

Benvenuto in grande stima, e nel Canto VII del Paradiso lo cit6 come versato nella scienza divina (^).

£ ben vero che nel 1477» co* tipi di Vendelin da Spira ed a cura di Cristofaro Berardi da Pesaro, fu stampata la Dt- vma Commedia con un Commento italiano attribuito a Benve- nuto, e molti credettero che tal si fosse ; a segno che gli Ac- cademici della Crusca lo allegarono per testo di lingua come opera di Benvenuto, Gnch^ avvedutisi dell* errore cessarono di avvalersene nella quarta edizione del loro Vocabolario (^). Quel Commento era di lacopo della Lana, e venne di poi ri- stampato in Milano nel 1865, e nuovamente nel 1866 in Bo- logna» per cura del professor Luciano Scarabelli.

L*importanza del lavoro di Benvcnuto non isfuggi all^acuto. ingegno di Ludovico Castelvetro, il quale aveva fermato di farlo stamparc da Giunti, avvalendosi di un anlico Codice ch*era presso i canonici della Cattedrale di Rcggio neirEmiiia, Co^ dice dipoi smarrito (^) ; ma le sventure sopravvenutegli, aven-

(*) Xa Commedia di Dante Alighieri col Commento inedito di Stefano Talice da Ricaldone ptAblicato per cura di Vincenxo Promit bibliotecario di S. M, e di Carlo Negroni socio della R. Commissione dei testi di Hngua, la Torino coUe* stampe di Vincenzo Bona, 1886, in fol., p. i51.

(') F inita e lopra dclinclito et di^ o

dante alleghicri Fiorentin poeta

lacui anima sancta alberga lieta

oel ciel sercn ore sempre il fia Tifo Dimola benvenuto mai fia priTO

detema fama che sua mansueta

lyra opero comentando il poeta

per cui il texto a noi TtellectiTO Cbristofal Berardi pisaurcnse detti

opcra c facto indegno correctore

per quanto intese di quella i subietti De spiera Tendelin fu il stampatore

del mille quattrooento e settantasetli

corroTan glianui del nostro signore.

U Maittaire, Annales Typographici, t. 326, nc rcgistra ancheuna preoedenla edizione di Milano, 1473, per Antonio Zaroto; ma nestun bibliografo aTeodola mai Teduta, il Batiues ritiene che si scambi con 1* edizione del Petraroe dello stesso Zaroto intrapresa in queU' anno. BibUograpa Danteeech pag. 18.

(*) MuRATORi, Vita del Castelvetro, toI. V, pag. 74, 75. TnABOSCBi, BibUoL Modan,, toI. V, pag. 76.

PREFAZIONE. YU

dolo obbligato ad esulare ed a finire i suoi giorni in Ghiavenna nel 1 571, gliene impedirono la progettata pubblicazione (^). D'al- lora ih poi il Commento per circa due secoli and6 quasi di- menticato ; e non d a maravigliarsene quando ben si consideri» che in questo stesso periodo» dalla fine del XVI alla meta del XVIII secolo, lo studio del Divino Poema fu pressocche ab- bandonato. U Muratori finalmente» scorto il merito storico di quel lavoro, ne pubblic6 nelle sue Antiquitates liaUcw quelle parti» che si riferivano allo scopo della sua opera. Mihi placuit, egli scrive nella sua prefazione alle Excerpta^ ea tantummodo $eligere, quce ad mores, ad ritus, ad historiam seculi prcesertim d^ dmi tertii et subsequentis pertinent (^).

Sebbene le Excerpta Historica facessero desiderare V intero Commento, ci6 nondimeno per circa un secolo rest6 di nuovo obbliato, finche il Municipio d' Imola, che non ne possedeva alcun Codice, ad istanza dell* Accademia degF Industriosi e del suo presidente» avvocato Giovanni Tamburiniy venne nella de-* terminazione di farne trascrivere una copia dal Codice esistente nella Biblioteca Estense (^), dal quale il Muratori tratte aveva

(*) Caosa principale delle sfenture del Castelvetro fu V aver osato di criti- care 1* ode di Annibal Caro : « Yenite aU* ombra de* bei gigli d* oro ». Tirabo- 8CBI, Letter, ItaL, tomo Vll, pag. 1164-73.

(*) MuR., loogo citato.

(*) Ecco le tratlalive che cbber luogo per la copia del Codice Estense:

« L' illustrissima Magistratura deUa citlli di Imola con lettera del suo no- bUissimo Gonfaloniere conte cafalier Giovanni Codronchi Argeli chiedeva me- diataroenle sotto il giorno Si novembre 1842 aUa R. Biblioteca Estense la copia completa del ms. daUa medesima posseduto, contenente 1' intero Commenlo aHa Dif ina Commedia di Dante Allighieri del famoso imolese BenVenuto Rambaldi.

» 11 primo Bibliotecario, iUustrissimo signor ingegnere Antonio Lombardl, ollanutane la necessaria e graziosa sorrana adesione, prestavasi a secondare la lodefole inchiesta, e ne delegava Tesecuzione aUo sperto e diligente scriltore deUa medesima Biblioteca signor Luigi Lodi, riservandosi di sorfegliare Tesecuzione alla fedeltli, e dandogli a piik speciale aiuto nei passi forti U fioe bibliotecario signor conte GiovaDui Galf aDi. D* allra parte la prefata illustris- sima Maglstratnra Imolese aveva scello a rappresentarla in Modena per tntlo quanto si oflTerisse di relativo un accetto e coltisakno cavaliere nella persona del N. U. signor conte Giovan Fraocesco Ferrari Moreni, ciamberlano della R. A. del Duca nostro signore.

» CoBcerlav aai allora tra questo illustre intermediario ed il ricordato primo Blbliotecario Eatenae cbe la copia sarebbe staia esegoita entro dne anni nella

ym PREFAZIONE.

le Excerpta. Finita la copia e depositata nella Biblioteca Co munale, il Tamburini si avvis6 di eseguirne una traduzione^*), che messe a stampa in Imola, col titolo : BenvemUo Rambaldi da Imola, illustrato nella vita e neUe opere, e di lui Commento laUno suUa Dicina Commedia di Dante AUighieti, voUato in italiano dal' Fawocato Giovanni Tamburini,

La traduzione dei Tamburini non fu punto accolta con favore da* dantofili ; ed il primo a darne un giudizio sfavorevo- lissimo fu ii Blanc, che la dichiar6 eine leider sehr ungeniigende Uebersetzung (^ . Indi ii chiarissimo americano, Charles Eliot Nor- ton, in un articolo inserito nella Rivista The Atlantic Monthhf del maggio 1861, e ristampato piu tardi separatamente con aggiunte (^), confrontando quanto erasi pubblicato dal Mura* tori con la traduzione, ne sveI6 gii errori madornali nella intelligenza del latino, e la omissione o la infedelc traduzione di que*luoghi del Commento che piu attaccavano i Papi ed il Clero, in modo da renderla afiatto inutile agli studiosi del divino Poeta. Giovera riportar come saggio alcuni degli errori notati dal signor Norton.

carla che yerrebbe in?iata dalla Magistralura Imolese, e che qualunqae fosse per riuscire o la difficoltd dell* interpretazione o la lunghezza del layoro, il prezzo deila copia e dolla assislenza non potesse mai oltrepassare i duecento scudi romani efTetlivi, e cos) a lode di Dio 0. M. cominciayasi il giorno 15 feb- braio deil'anno 1843 la copia del Ms. »

(') « Pensai dapprima piibblicare pcr le slampe il Commenlo come lo si ebbe dalla Eslense Biblioteca, ma faceva ostacolo 1a legge deila proprietA lelleraria, e senza nuoTO speciale permesso di S. A. non lo ayrei nd yoiulo nd polulo. Mi slaya anche in mente che la lingua latina usata nel Commento, quella slesM delle lezioni universitarie, s*era allora necessaria pcr la intelligenza degli udi- tori, non fosse adesso il miglior mezzo d' tlluslrazione, e seryendomi deile pa- role di Danle, scrva non conoscente nd ubbidiente di un poema in volgare. Pubblicandolo con una veste di cinque secoli, non so quanto avrei giovato a propagare la cogni/ione del Commento stesso, ora che la lingua italiana d qaasi universalmente conosciuta. Divisai pertanto di voltare, come sapeva, . V intero Commenlo in italiano, attenendomi nella prima Cantica pi(k strcttamenle al testo, onde ofTrire nn esempio della forma d' insegnamento di que' giorni : (bi meno legalo nclle ailre doe Cantiche.» Tamburini, ec. Prefaz.

(*) Versuch einer blos philoloqUchen Erkldrung der glfttlichm KomMie, yon Dr. L. G. Blanc. Halle, 1860.

(*) A Review of a translation into Italian of the Commentary by BenvemUo da Imola on the Divina Commsdia, Cambridge, Massachusetta, 1861.

PREFAZIONE.

IX

BeDveDuto commeDtaDdo i versi 34-39 del Canto XVI del- rioferno, scrive: c< £t primo incipit a digniori, scilicet a Guidone Guerra. £t circa istius descriptionem, iector, est aliqualiter immorandum, quia multi mirantur, immo truffantur ignoran- ter» quod Dantes» qui poterat describere istum virum praecla- rum a claris progenitoribus eius et ciaris gestis, describit eum ab una femina avia sua, donna Gualdrada. Sed certe autor fecit talem descriptionem tam laudabiliter quam prudenter» ut hic implicite tanger^t originem famosse stirpis istius, et ut daret meritam famam et laudem huic mulieri dignissimae(^). » II Tamburini traduce : c< Qui Dante fa menzione di Guido Guerra» e meravigliano molti della modestia deirAutore, che da costui e daUa di lui mogUe tragga F origine sua (!), mentre poteva derivarla da piu nobile fonte. Ma io in tale modestia trovo merito maggiore, perch^ non volle mancare di gratitudine affettuosa a quella Gualdrada, stipite sm (!), dandole nome e tramandandola quasi ali' eternita, mentre per se stessa ^rebbe forse rimasta sconosciuta (*). »

Nel Canto XIX deli* Inferno, versi 52-57 , Benvenuto OBserva : c< Multi christiani reputabant Coelestinum verum et rectum papam, non obstante renuntiatione, dicentes, quod tali dignitaU non poterat renuntiari (^) ; » il traduttore ne aggiunge del suo la ragione: «Come direttamente venuta da Dio(^). »

AI verso 67» Canto XXVII dell* Inferno» Benvenuto : c< Unde dominus Malatesta» cum narraretur sibi a quodam familiari, quod comes Guido erat factus frater minor» re- spondit, caveamus ergo ne fieret guardianus Arimini l^). » £d il Tamburini : c< Un domestico di Malatesta mi cmtd (!), che ser Guido aveva vestito 1* abito di frate minore, e cerc6 a tuttapossa che non fosse nominato Guardiano di Rimino (^). »

Sul verso 135 del Canto XXVIU deirinferno, che aUude

(*) Bbnt., ?o1. I, pag. 537. (*j Bbnv., Tol. II, pag. iS. (*) Bbny., Tol. II, pag. 816.

(*) Tamb., Tol. I, pag. 397. (*) Tamb., Tol. I, pag. i€l. (*) Tamb., Tol. I, pag. 651.

X PREFAZIONE.

al giovane figlio di Enrico II d*Inghilterra, benvenuto: «Et hio nota quod Juvenis fuit quasi alter Titus Vespasiani filius, qui teste Svetonio dictus est amor et deliciae generis hu«« mani (^). » II Tamburini: aGiovanni, mxmdo Svekmio, fu un altro Tito Vespasiano, amore e gioia del genere umano (*). »

Le severe parole di Benvenuto contro Bonifacio VIH e Nicola III sono omesse dal traduttore. Omesso & del pari quello splendido scoppio d*ira di Denvenuto intomo aile triste condizioni d* Italia, sui versi 76 e seguenti dei Canto VI del Pur- gatorio : a Et nota metaphoram pulcram ; sicut enim in lupanari venditur caro humana pretio sine pudore, ita meretrix magna, idest Curia Romana, et Curia Imperialis vendunt libertatem italicam. Sicut etiam ad pastribulum vadunt indifferentes omnes volentes cum delectationc, iUi ad Italiam concurrunt omnes barbarae nationes cum aviditate ad ipsam conculcandam tam«- quam mcretricem prostitutam (^). »

Al verso 112, Canto XIV del Purgatorio, Benvenuto: c< Et hic nota, ut videas, si magna nobilitas vigebat paulo ante in Bretenorio, quod tempore istius Guidonis, quando aliquis vir nobilis et honorabilis applicabcU ad terram, magna con- tentio erat inter multos nobiles de Bretenorio, in cuius domum ille talis forensis deberet declinare. Propter quod concorditer convenerunt inter se, quod columna lapidea figeretur in medio platese cum multis annulis ferreis, et omnis superveniens esset hospes illius, ad cuius annulum alligaret equum(^). » II Tam- burini : a AI tempo di Guido in Brettinoro anche i twbiH aravano la terra (!); ma insorsero discordie fra essi, e sparve la innocenza di vita c con essa la liberalita. I Brettinoresi determinarono di alzare in jMazza una colonna con intomo tanti anelli di ferro, quante le nobili famiglie di quel castello, e chi fosse arrivato ed avesse legato il cavallo ad uno de* pre-

(*) Bbnv., Tol. II, pag. 379. C) Tamb., yoI. I, pag. 651.

('} hwrv., Tol. III, pag. ISO. (*) Bbnt., toL III, pag. 39i.

PREFAZIONE.

U

detti anelliy doveva essere ospite della famiglia, cbe indicava r anello cui il cavallo era attaccato (^). »

Sul verso 80 del Canto XVI del PurgabHio, Benvenuto nel narrare un aneddoto di Pietro da Abano, premette : « Ad eonfirmandum propositum occurrit mihi res jocosa. Floruit» non est diuy in civitate Padus quidam Petrus de Abano etc. (^).)!) II Tamburini traduce: « A maggiore couferma riferir6 un fatto a m$ aecaduto (^). »

Nel verso 52, Canto XX del Purgatorio : « Figliuol fui d' un beccaio di Parigi, » il testo ^ : c< Dantes curiosissimus investigator rerum memorandarum, cum esset Parisius gratia studii, reperit, quod iste Hugo de rei veritate fuerat filius car- nifids (^). » La traduzione : c< Dante trovandosi a Parigi per ragione di studio» rifrustd vari AnAim, e trov6 che Ugo per veriti era figlio di macellaio (^). »

Sui versi 100-102 del Canto XII del Paradiso, relativi a San Domenico,

£ fiegli sterpl erelici percosse L*impe(o sao, piik Tiyamente quiTi, Do?e le retistenze eran piik grosse.

Benvenuto commenta : c< Idest, ubi erant maiores haeretici, vel ratione scientis vel potentiae : non enim fecit sicut quidam mo- demi inquisitores, cpii non sunt audaces nec solertes, nisi contra quosdam divites denariis, pauperes amicis, qui non possunt facere magnam resistentiam, et cxtorquent ab eis pecunias, ({uibus postea emunt episcopatum (^). » Tutto questo tratto e cosi reso dal Tamburini ; cc Piu arditamente in quei luogo, ossia nel distretto di Tolosa, ovc facevansi forti gli Albigesi in eresie ed in potere (J). »

E piu giuy su i versi 113-120 dello stesso Canto XII, Ben- venuto commenta : cc Et hic nota, quod autor noster circum-

(*) Taxb., Tol. II, pag. S9i. (*) Tamb., Tol. II, pag. sas. (*} Tamb., Toi. II, pag. iOl. C) Tamb., toL III, pag. SiO.

(') Bbnv., Tol. lU, pag. i38. (*) Bbnt., toL III, pag. 526. (') Bbnt., toL V, pag. 83.

XU PREFAZIONE.

spectissimus ex his quae videbat coniecturabat finein istorum. Nam de rei veritate isti duo egregii ordines Praedicatorum et Minorum, quondam duo clarissima lumina mundi, iam satis patiuntur eclipsim» et in declinatione sunt, et habent inter se patenter bella civilia et domesticas discordias ; et per conse- quens non videntur diu duraturi : ideo bene monachus sancti Benedicti dum increparetur a fratre minore de cius lascivia, respondit: quando Franciscus habuerit tot annos quot habet Benedictus, loqueris mihi (^). » NuUa di questo si trova nella traduzioue.

Ma queilo che e piu strano, invece del commento di Ben- venuto su i versi 94-96 del Canto XXII dei Paradiso(*), il Tamburini trascrive letteralmente la nota appostavi dal Costa : c( Veramente fu piu mirabile cosa vedere il Giordano volto ali' indictro, o fuggire il mare quando cosi voUe Iddio, che non sarebbe vedere qui il provvedimento a quel male, che per colpa dei traviati religiosi viene alla chiesa di Dio (^) » (?)

A prescindere dalle omissioni, dai troncamenti, dalle ag- giunzioni e dal pervertimento del senso deirautore, gli errori nella traduzione dal latino sono tali che non possono spiegarsi altrimenti se non col supporre che il Tamburini avesse affi- dato a giovani inesperti il lavoro priucipale, riservandosi sol- tanto di metterlo insieme e pubblicarlo.

Nel frattempo che il Tamburini si occupava della tradu- zione (*), Y egregio dantofilo Giorgio Lord Vernon, che faceva pubblicare a sue spese altri Commenti inediti (^), si decise a

(*) Benv., vol. V, pag. 86. (•} Beptv., voI. V, pag. 305.

(*) Tamb., Tol. lU, pag. 400; e Danie con le no(e del Costa. Firenze, Le Monnier, 1844.

(*) La copia del Codice Estense fa flnita nel 18ii; la Iradazione ta stam-

ptU nel 1855-56.

(*) Petri Allegheri super Dantis ipsius genitoris ComcBdiam Commentarium, ntmc primum in lucem editum. Florenliae, 1845.

Chiose sopra Dante» Testo inedito, Firenze, 1846.

Chiose alla Cantica deW Infemo di Dante AUighieri attribtdte a tacopo $uo figlio, Firenze, 1848.

Comento aUa Cantica di Dante Allighieri di autore anonimo, Firenze, 1848.

PREFAZIONE. Xm

pubblioare anche il Coinmento di Bcnvenuto, e ne affid6 la cura deir edizione a Vincenzio Nannucci, del cui consiglio ed opera valevasi nelle altre pubblicazioni. Questi, dopo accurato esame de* Codici del Commento esistenti nella Laurenziana e nella Riccardiana in Firenze, nella Estense in Modena, nel- r Ambrosiana in Milano e nella Vaticana e Barberiniana in Roma» fu di parere che il testo della Laurenziana, Plut. XLIII, Cod. 1, 2 e 3, s*avesse a preferire agli altri. Al signor Federico Bencini, solerte interprete de* Codici antichi, venne al- lora affidato il carico d* estrarne una copia fedele, alla quale, per coUazione fattane dailo stesso Nannucci, furono aggiunte le varianti del Codice Estense, e de' Codici Strozziani CLVII» CLVIII, e CLIX, Gaddiano Plut. XC, sup. Cod. CXVI. 2, e CXVII per rinferno e il Purgatorio; e del Laurenziano Plut. XLIII, Cod. IV, pel Paradiso, nella stessa Laurenziana, ch* egli re- put6 i migliori di quelli da lui esaminati ; e la prossima pub- blicazione fu annunziata dal Batines nella BibliograQa Dante- sca(^). Se n* erano gi^ impressi alcuni fogli, quando Lord Vernon fu colpito da grave malore, che Y obbIig6 a lasciare la dimora in Firenze ed il suo prediletto studio, ed a farne sospendere la stampa: la quale non solo non fu piu ripresa, ma, dopo la sua morte, que'pochi fogli stampati andarono distrutti.

La pubblicazione del Commento dcll* Imolese rimase allora, per avvalermi della frase degli Editori di Talice, nelFampio e sconfinato campo dei desideri e delle speranze; e vi sta- rebbe tuttora, se dal Nuovo Mondo non fossero venute le prime mosse che lo fanno alla perfine uscire in luce.

Fin dal febbraio 1879 il signor C. E. Norton, di recente tomato da uno de* suoi viaggi in Italia, mi propose che insieme con lui e con sir Frederic PoIIock (^) ci fossimo uniti a stam- pare a proprie spese il Commento ; ma mentre di ci6 discute-

(*) Vol. U, paf. 303.

(*) Aatore di una traduzione in inglese, in Teni sciolti, deUa Divina Com^ mtdia. Londra, 1854.

XIY PREFAZIONE.

vasi, la Societ^ Dantesca fondata poco dipoi a Cambridge nel Has- sachusetts, della quale era presidente il poeta Henry Wadsworth Longfellow (^) e ii Norton uno de' componenti, decise di pubbli- care il Commento di Benvenuto, e dette incarico al cbiarissiino Senatore Pasquaie Villari per una copia fedele del Codice Lau*< renziano, quello appunto scelto dal Nannucci. Pervenuto il ma-> nifesto(^ della progettata pubblicazione in Ingbilterra, Augusto Lord Vernon, memore deIi*amore che suo padre Giorgio aveya agli studi danteschi, e del vivo rincrescimento col quale aveya abbandonato la stampa del Commento di Benvenuto, si avyis6 farne eseguire di suo conto la pubblicazione, come tributo di stima e di affetto alla memoria dei genitore.

Avendomi egli affidato la cura dell' edizione, io mi rivolsi innanzi tutto ai signori J. R. Lowell, allora Ministro pleni- potenziario degli Stati Uniti in Londra, e C. E. Norton, pre- gandoli di sospendcre la pubblicazione in America; ed avendo ambedue gentilmcnte aderito alla mia richiesta, c scritto al

(*) Longfellow ayeTa pubblicato una traduzione in leni sciolti ingleti deUi Divina Commedia ncl 1867.

(*) « TnB Dantb Socibtt, of Cambridge, Massachusetts, proposes lo print the hitherto inediled Latin Comment on Ihe Divine Comedy bj Ben?enuto da Imola. The importance of Ihis Comment is well known. Composed in the early part of the fourth quarter of Ihe fourteenth ccnlury, liltle more than flfly yean afler the dealh of Danle, by a man of knowledge of the world as well as of books, yersed in Ihc pcrsonal and political history of the preceding centary, a friend of Boccaccio, and himself one of the chief men of lctters of hit time, it contains a larger amounl of information concerning Ihc condilions of Italy and the personages mentioned in the poem than will be found in any otber of the early comments, and is of such Talue as an historical document thal Muratori, 1738, in thc first Yolume of his Antiquitates Italicce Medii Mvi, published large cxcerpts from il. The portion Ihus published included Tery littlc of Ihe Tcrbal and philosophical interprctalion of tho poem. A prctended Italian translalion, mutilating and misrcprcscnting the original in the grosaeat manner, appcared at Imola in 1855-56. No Tcrsion, howcTer trustworthy, caa satisfactorily supply Ihe place of the original for thc use of schoiars.

» The poblicatfon of the Latin text in its integrity will proTidc slodenta of the poem with the most important conlribolion to the interprelation of it that remains to be made from Ihc fourtcenth century

» Council: Hbxrt Wadsworth LopfCFELLOW, President Jambs Russbll LowBLL, Vice-President Charlbs Eliot NoRTOif JrsTiN Winsor Philip CooMBS Knapp, Jr. » JoHN WooDBURT, Secretary, Cambridge, Maatachasetls, June, 1881.»

PREFAZIONE. XV

Villari di c(»itromandare V esecuzione della oopia del Codioe Laurenziano (^), nel 1883 fu messo mano alla presente edizione. Nuova sventura ne interruppe la continuazione : Augusto Lord Vemon fu improvvisamente rapito da morte alla fami- glia ed agli amid nel 1883! Dopo qualcbe tempo fu per6 ripresa la stampa, avendone assunto Y intera spesa della pub- blicazione il fratelio di iui, ionorevoie Guglielmo Warren Ver- non, cbe ha ereditato dal padre il vivo amore per gli studi dantescbi, e la predilezione di dimorare

Sorra '1 bel 6ume d' Arno alla gran yilla.

II Commento fii dedicato da Benvenuto al marcbese di Ferrara Niccol6 II d* Este» a ricbiesta del quale specialmente, come egli stesso ne informa, distese le letture date per dieci anni nell* Universita di Bologna. Hinc te, clarissime Marchio, motum rear, lU iUim fulgentiisimi solis, Dantem loquor.... figmenta evolverem.... Mihi tamen suffecerii peritiorum ac Tui ocgrtiee- seere vatis, cujm prceceptis, Tibi prtus dilectus quam notm, ne~ queo contra ire (*) . E tra coloro, oltre Y Estense, a' cui voti egli aderiva, vi era il Petrarca : Scias me anno prceterito exire^ mam manum commentariis meis, qucB dim tanto opere efflagi- tastiy m Dantem prceceptorem meum imposuisse (^).

U codice originale del Commento inviato da Benvenuto al marcbese NiccoI6 II non esiste da piu secoli ; ma bawene per altro molte copie, alcune delle quali di data vicina al tempo nel quale pu6 congetturarsi cbe Y originale si fosse compilato.

II professor Rosini credette cbe non ne esistessero cbe soli dnque codici ; e per ragione ne assegnava Y essere il Commento oofii voluminoso da rendeme difficile la propagazione (^) ; ma

(*) Era gik (rascritto il primo Tolume conteDente 1* tnfemo dallo stesso si- gnor Bencini, che a?eTa eseguita la copia per Lord Vernon. (*) BsifyM Comm., I, pag. 5, Introd.

(*) Veggasi appresso la lettera di Benvenato al Petrarca, pag. xxTni. f) Risposta alla lettera del profeisor GiOT. Cannignani ee. Pisa, 1S36, pag. iS.

XYl PREFAZIONE.

quando egli c]6 asseriva, il Batines non aveva neanco ideato ii suo iavoro. Quello cbe fa maraviglia e il vedere, che drca dieci anni dopo la pubblicazjonc della Bibliografia Dantesca, il Tamburini non pur abbia potuto ritenere che il Codice Estense fosse il manoscritto originale e Y unico esistente, ma non siasi peritato di affermare che : a Per aver parte in quel tesoro chiese ed ottenne un escmplare nel 1473 la Biblioteca Am- brosiana ; altro si ebbe la Laurenziana ; due la Barberiniana, r uno intero, e Y altro solo della terza cantica ; uno Ravenna, ma soltanto della cantica dell' Infe^no (^). » D* onde egli abbia tratto siffatte notizie non e agevole indovinare !

II Codice piu antico e quello membranaceo nella Biblioteca Nazionale in Parigi, il quale alla finc del Purgatorio ha la sottoscrizione : 1394 die X tnartii... scrpt. p. me petru... £d anche alla fine della prima cantica si scorgono, secondo il Ferrari, chiare tracce della data 1394, chc e stata raschiata (*).

Un Codice membranaceo molto piii antico del Parigino parve allo Zaccaria avcrlo trovato nella Biblioteca del Mo- nastero di Santa Croce in Firenze, in fine del quale era no- tato: ExpUcit Commentm Comcedice Dantis de Aligeriis de Florentia compositus per magistmm Benvenutum de Imola.... Ei nota quod hunc librum fecit scribi Nicolaus de Retio.... MCCCLXII Indictione quinta decima. La quale data fece notare allo Zac- caria : Multa addidisse suis deinde Commentariis videtur Ben- venuius, nam in Excerptis Muratorianis annum video cammemO' rari MCCCLXXXIX (^). Ma lo Zaccaria fu tratto in errore ; perciocche il Mehus, avendo accuratamente esaminato lo stesso Codice, osserv6 : In Codice Sanctce Crucis germanum auctoris nomen deletum est, ejusque vice appositum a manu recenti, sed nM atque imperita, Benvenutum de Imola, addita nota marginaU de Benvenutis, quod ab historice veritate deflectit (*).

(*) Vol. I, pag. S. (*) Bibl. Danl., II, pag. 230-31.

(') Uer Ital., p. I, pag. 109.

(*) VUa Ambr, Camald., rol. I, p. cxxxv.

PREFAZIONE. XYD

Dopo il Parigino i Codici che si noverano piu antichi sono : r Estense, Y Infemo del quale porta la data del 29 giu- gno ed il Paradiso del 31 agosto 1408» ed il Laurenziano che sar^ in appresso considerato. Neiia Bibliografia Dantesca del Batines trovasi un minuto elenco di tutti i Codici cono- sciuti ; ed altri probabiimente ve ne saranno giacenti ed igno- rati nelle biblioteche private.

li Commento dell* Inferno e il piu lungo; assai piu breve quello dei Paradiso, il quale ha forma piu di note» su lc quali Benvenuto dettava le lezioni orali, che d' un ampio c finito Commento. Perocche di sovente si osserva che invece di chiu- dere, egli interrompe bruscamente la esposizione, e talvolta ancora il periodo, con un* eccetera. Coteste interruzioni ed eccetera riscontrandosi in tutti i Codici egualmenle, vuolsi argomentare che fossero anco nel Codice originale inviato al- TEstense; al quale Benvenuto non crede opportuno svolgere partitamente, come faceva nelle sue letture orali a'giovani, i particolari di storia, mitologia e simili, che forse riteneva essere a quel signore familiari.*

II Codice per questa edizione prescelto, come si e detto innanzi, e il membranaceo nella Biblioteca Laurenziana, Pluteo XLIII, Cod. 1, 2 e 3: Codice in tre volumi in fol., per scrittura e conservazione ottimo, descritto minutamente dal Bandini (^) e dal Batines (^). Esso non contiene il testo intero del Poema, ma consta solo di citazioni, le quali sono contrassegnate da un tratto di penna. L*Inferno ha in fine: Espkiu die VII febrtj hora XV 1409; il Purgatorio: jEt- j}/tct> 24 decfbr. 1409; ed il Paradiso: Esp. die tdti maij 1410.

Quantunque la copia del prefato Codice eseguita dal si- gnor Bencini contenesse le varianti, che il Nannucci trasse da* Codici Estense, Strozziano e Gaddiano (^), varianti, per al-

(*) CataL Codd. Mu. Bibl Med. Laurentiana. {*) BibU Dant., II, p. 305-306. (*) V. iDnanzi p. xm.

Xym PREFAZIONE.

tro» di sl lieve importanza che si sarebbero ben potute tra- lasciare senza che il Commento ne avesse a scapitare ; ci6 noo ostante la prima correzione delle bozze fu eseguita dallo stesso Bencini nella Laurenziana, col riscontro cosi de* tre Codid originali ivi esistenti, come della copia dei Codice Estense, la quale il Municipio d' Imola si benign6 affidarmi, e che proy* visoriamente ed ali* uopo io depositai nella stessa Laurenziana. In siiTatto riscontro si sono qua e coia scoperti de' tratti nei Godice Laurenziano omessi, che negli altri Codici si ieggono, 0 de' quali non aveva il Nannucci preso appunti nelF ap- porre ie varianti. Or taii omissioni si sono suppiite, desi* gnandoie ai principio ed alla fine con due asterischi. Da ci6 per6 non si deve dedurre che i Codici Estense, Strozziano e Gaddiano sieno piu compiuti, perciocche in essi occorrono anche, e piu di frequente, parecchie omissioni, che non era dei nostro carico il denotare.

II testo dei Codice s e fedelmente seguito, senza altre mo- dificazioni che quelle della puntuazione, e qualche rara voita della ortografia, la quale nel Codice varia sovente. Delle ci- tazioni de* Classici scrittori talune non corrispondono co' testi che ora se ne hanno ; ma s* e stimato doverle lasciare in- tatte, nou si potendo giudicare se Benvenuto le avesse attinte in Codici ora al tutto perduti.

Seguendo queste norme s* e menata a compimento la pre- sente edizione, la quale, non ostante le cure prestate, avra le sue imperfezioni, per le quali ci auguriamo vorranno esserci indulgenti coloro che conoscono per esperienza le difficolta che s* incontrano nella pubblicazione di antichi Codici.

G. F. Lacaita.

DELLA VITA E DELLE OPERE

DI BENVENUTO 0-

s,

^CARSISSIME ed erronee in parte sono le notizie della vita e delie opere del loro illustre concittadino lasciateci dagli antichi cronisti e da* piu recenti scrittori imolesi, i quali non sl accordano neppure intdlmo ali*anno della nascita di lui ne della morte.

Le opere di Benvenuto, saivo poche che verremo appresso notandoy sono rimaste inedite e dimenticate nelle Biblioteche. Della sua numerosa corrispondenza col Petrarca, col Boccaccio, oon Ck)luccio Salutato, con Francesco da Brossano, con Alberto degli Albizzi» con Antonio da San Miniato, e con altri de' piii chiari letterati suoi contemporanei, non resta altro che un frammento di una letlera al Petrarca, della quale ^ persino messa in dubbio ¥ autenticita.

La cosi detta Gronaca Vaticana (^), la piu antica delle Cronache Imolesi, che, sebbene anonima, si suppone scritta fino al 1285 da Giovanni Antonio Flaminio (1464-1536), padre del celebre Marcantonio, e poi fino al 1438 da Fi«-

0 A oompiUir qaesto brere cenno mi son gk>yato non poco di an' accnrata mooograOa aa la jiit^ famiglia e casa di Ben?ennto, distesa daU*egregio signor Bartolomroeo RoncoTassaglia, bibliotccario del Comnne d*Imola, per oommis- ilone apeciale di qoel Mnnicipio. Neir inTiarmene il manoscrilto l'antore mibe gentilmente abilitato a farne 1* nso che meglio credessi ; e di tanta cortesia gliene ho reao priTatamenle, come ora gli rendo pubblicamente grazie sincere*

(*) Si eonserra manoacritta nella BiUioteca Comnnale d'Imola.

XX DELLA YITA £ DELLE OPERE

lippo Sassi che mori nel 1574, ignora afiatto resistenza di Benvenuto. Gli altri cronisti e scrittori imolesi ne accennano appena il nome. U piii recente di costoro, il Tamburini, non ostante il grandioso titolo dato alla sua traduzione, o piut- tosto riduzione del Gommento Benvenuto Rambaldi da Imola iUustrato nella vita e neUe opere della vita non Ak che un cenno ben magro e spesso erroneo, e delle opere neanco un elenco esatto delle edite e delle inedite. £ principal- mente, direi quasi unicamente, da quello che lo stesso Ben* venuto ha scritto nei Gommento, che si raccolgono le poche esatte notizie che abbiamo di lui.

Secco Polentone, Gancelliere del comune di Padova e con- temporaneo di Benvenuto (^), fu il primo che ne parl6 nella sua opera inedita, De Scriptoribus illustribus Linguce Latince ad Pobfdorum fUiwn, della quale esiste un Godice nella Biblioteca Riccardiana. Benvenutus Imolensis, ut aUquando ad novissimos veniamuSf Grammaticus in primis optimus et in cognoscendis histo^ riis non mediocriter obversatus, ad Nicolaum iUustrem Marchionem Estensem, eumdemque, ut inquit, heroicarum cultorem virtutum, ac FerraricB dominatorem tibeltum scripsit (*), in quo Ca^sarum omr- nium virtutes, vitia, mores, a^tates ad Vincislaum usque brevissime, ac calculantis in modum exhibuit, ut eo veluti clarissimo in spe^ cuh extempbf cito, et /aciliter videantur ex ordine, qui boni, quice mali fuere Principes Bomanorum (^). »

Degli scrittori imolesi il primo che faccia menzione di Ben- venuto ^ Gieronimo Glaricio, nella sua Apologia contro i detratn tori della poesia di Boccaccio, premessa all' Amorosa Visione, impressa in Milano nel 1521. « Benvenuto di comunc patria meco, contemporaneo delF uno e dell' altro poeta (Petrarca e Boccaccio), che uomo fu, secondo la sorte di quel tempo, di

(*) Secondo il Bruxacci, De Re nummaria Patavin., p. 125, Secco comincid ad esercitare il Notarialo nel 1369. ViTe?a tuUora nel Uli. Tirab., Lett, ItaL, tomo I, p. 290.

(*) Libe{lus Augtistalis,

(*} ftlEors, Epiit, et Vita Ambrosii Traversari, toL I, p. ccu.

DI BENVENUTO. XXI

merayigliosa dottriDa e acutezza d' iDgegno, da cui furono assai bene intese affatto le scienze liberali, senza di cui saviezza la yera esposizione di Dante ancora non si potria desiderare, dal cni oommentario il Landino, altrimenti uomo eccellentissimOy quasi tutto il suo frodosamente ha derivato. »

Dopo il Claricio, si hanno nel XVI secolo due altri scrit- tori di cose imolesi, che ne parlano. Angelo Maria Torsani sciveva: Benxmutm phUqsophus imignis, orator illustris et poeta prcBclarus, qui ludimagistris citra dubium cetatis sum prcestantior atque ehquentior fuit omnibus; plurima reliquit volumina, doctrina, ingefiiique perspicuitate et venustate dicendi bnge referta (^) ; e Gio. Andrea Palaggi: Alter {Benvenutus) vero in philosophia exeeUuit, poetaque fuit, vaMe, ui ea tempora tulerunt insignis, ob- scurissimaque Dantis et Petrarcce interpretatus est (*).

Nicola Gamberini ed il conte A. Sassatelli, che fiorivano nella metii del XVII secolo, il primo nella Storia, ed il se- condo nelle Famiglie NobUi d'Imola, che si conservano in quella Biblioteca Comunale, in poche linee intorno a Benvenuto, lo dicono della famiglia del Beato Pietro Passerini, e lo fanno an- dare in Francia a leggervi pubblicamente. Vincenzo Savini, che circa il 1660 scrisse NotabiUum GeMorum civitatis ImokB, il cui ms. e nelF Archivio Notarile della stessa citta dopo aver parlato del Beato Pietro e della sua dimora ed opera ca- ritatevole in Firenze, soggiunge : credersi che Benvenuto, al quale egli dk il nome di Patarino, avesse raggiunto lo zio in Firenze, e cola giovanissimo avesse dato letture, e che di poi dopo la morte dello zio, tornato in patria, e di la, obbligato ad esulare per i moti civili, fosse andato in Francia cc ubi Fran- dmu Petrarcha eum audivit. »

Gli scrittori imolesi posteriori ripetono a un dipresso le stesse cose, e fanno che cosi il Petrarca in Francia, come il Boccaccio in Firenze attendessero alle sue letture. Tutto ci6

(*) De Laudibus Fori Cornelii civitatis Romandiola oratio. Venetiis, 1562. (*) OraHo. Bononi», 1673.

I. b

XXn DELLA YITA E DELLE OPERE

non si attiene a verun fondamento storico, e non si e messo in campo prima del XVII secolo.

Per quanto possa raccogliersi da antiche scritture contrat- tuali rovistate dal Uoncovassaglia, pare indubitato cbe Ben- venuto fosse della famiglia degli Anchibeni, Gbibellini, i quali traevano ii nome da un Anchibene, che fioriva nella meta del XII secolo. Capo della famiglia, al chiudersi del XIII se* colo, era un Ancbibene di Rambaldo, di parte gbibellina, il quale sembra avesse preso parte, unitamente a Magbinardo Pagano e ad Alidosio e Lito degli Alidosi, air ambasceria che Imola mand6, nel 1299, ai Bolognesi pcr trattar la pace.

Figlio di Ancbibene di Ilambaldo fu Maestro, o secondo ii Codice Estense, Magno Compagno, padre di Benvenuto, il quale era non solo Notaio e Giudice, ma ancbe Lettore di legge, come risulta da suoi atti e da quello clic narra lo stesso Ben- venuto : diu legil tam laudabilitef* quam tUiliter juxta domum Aa6t- tationis di Lito degli Alidosi, che avea sposato la superba Ciangbella della Tosa (^).

Della famiglia della madre non resta ricordo, ma ii ca- sato di Patarini o Passerini, cbe gli storici imolesi, segnata- mente quelli del XVI secolo, altribuiscono a Benvenuto, porge fondamento a credere che sia stata una sorella del Beato Pietro. Siffatta credenza vien confortata dalla lunga dimora di Benvenuto negli anni suoi giovanili presso lo zio Pietro, il quale, espulso da Imola nel 1315, allorche i Guelfi, impa- dronitisi delle Romagne per opera di Re Roberto di Napoli aiutato da' Bolognesi, ne scacciarono i Ghibellini cbe dal prin- cipio del secolo vi dominavano, andossene in Firenze, ove visse una vita di carita e di religione, per la quale dopo la morte fu detto il Beato.

Compagno, andatone in esilio con gli altri Ancbibeni, non pote rientrare in patria fincb^ col passare degli anni non si

(*) BBifV.» TOl. y, pag. 150. Dantb, XV, Par*

DI BENVENUTO. XXffl

fii attuiito r accaDimeDto delle fazioni. II suo ritorno pu6 ritenersi che sia stato yerso il 1330 ; perciocche non e che a partire dal 1331 che comincia la serie degli atti rogati da lui in Imola, nelF esercizio del suo notariato. Molti dei suoi attiy dal 1331 al 1363, si custodiscono nel vecchio Archivio Comunale di Imola, con la intestazione : Quatemo Rogationtm et InstrumerUorum mei Compagni quondam Fratris Anchibeni de Imola; e sono stati rovistati dal diligente signor Ronc^ovas- saglia.

II nome di Rambaldi non si trova negli antichi Godici di Benvenuto, ma si presenta al cominciare del XV secolo, e fu dato probabilmente a quel ramo degli Anchibeni, che di- scendevano da Rambaldo, avo di Compagno.

Fu dopo il ritorno in patria che Compagno ebbe prole, e non si andra lungi dal vero fissando la nascita di Benve- nuto non prima del 1331, ne piu tardi del 1334; essendoch^ nel proemio del Ramukon, che Benvenuto compose a richie- sta di Gomesio Albornoz, verso il 1362, egli dichiara che mal volentieri s' induceva a scriverlo juvenilis wtatis imbeciUitaU ; il che di certo non avrebbe potuto dire se non fosse nato almeno dopo il 1330. II Tamburini ed altri prima di iui, che ne fissarono la nascita nel 1309, evidentemente ignoravano il proemio del Romukon.

La casa di Compagno, nelia quale hassi a ritenere che Benvenuto fosse nato, 6 chiaramente indicata cosi in due atti rogati dallo stesso Compagno, il 24 e 25 aprile 1359, come da Benvenuto nel iuogo sopra riportato (^). Le ricerche fatte dal signor Roncovassaglia non lasciano dubbio cbe sia quella nella via Haminia, ora Cavour, segnata col numero civico 19» la quale nel secolo passato apparteneva all* antica famiglia Cat- tani, ed ora ai signori Campagnoli ; e che & accanto a quella giji degli Alidosi, poi di Girolamo Riario Sforza, signore

(») Pag. xxn.

XXIV

DELLA YITA E DELLE OPERE

d' Imola, indi de' oonti Sassatelli, ed oggidi degli eredi Dal Pozzo. Deir antico non serba che Y uscio d* ingresso e pocbe yestigia di alcuni freschi quasi del tutto scancellati. La foto- tipia annessa a questi ricordiy riprodotta da una fotograGa, la rappresenta nel suo stato attuale.

Inviato ne' suoi primi anni presso lo zio Pietro Passerini in Firenze, ^ prohabile che Benvenuto vi restasse fino alla morte di costui nel 1346, e cbe quivi avesse opportunita di attendere agli studi sotto il Boccaccio, forse ne* due anni dal 1342 al 1344, ne*quali questi si restitul e dimor6 in Firenze. In piu luogbi del Commento egli lo chiama suo precettore, e lo ricorda con affettuose espressioni : Suavissmtis Boccatitis de Certaldo (^). Vir placidimmus Boccaiim (*). Audivi a bono Boccatio de Certcddo, cui plus credo(^), Johannes Boccatius, verius hmca aurea, venerabilis prceceptor meus (*) ; e simili.

Alla morte del Beato e a credersi cbe Benvenuto, tuttora giovanissimo, si restituisse in Imola, prima di andare a Roma per la ricorrenza del secondo Giubileo, al quale egli dice : sicut vidimus in MCCCL, cucuiril maxima multitudo ex omnibus regumibus et nationibus obedientOms Ecclesice RomancB (^).

Da queir anno sino al 1365 non si ha di lui alcuna traccia, ma pu6 congetturarsi che fosse tornato a Firenze, ove il suo prediletlo Boccaccio erasi restituito, e vi restasse degli anni coltivando lo studio, legandosi di amicizia con Coluccio Salutato, col Petrarca, quando questi recovvisi in su lo scorcio del 1350, con Alberto degli Albizzi, con Antonio da San Mi- niato e con altri co' quali fu di poi in corrispondenza lette- raria, ed acquistandovi quella piena conoscenza di Firenze, della vita fiorentina, e de' fatti contemporanei, che tanto poi gli giov6 nel Commento del Poema. Della sua osservazione su tutto si ha un saggio nelF aver egli notato la bellezza di una

0 Vol. I, pag. 35, Inf. I.

(•} Vol. III, pag. 171, Purg. VI.

(•) Vol. II, pag. 6, Inf. XVffl.

(*) Vol. III, pag. 169, Purg. VI. (•) Vol. V, pag. 16i, Par. XVI.

DI BENVENUTO. XXV

statua di Venere, oonosciuta di poi col nome di Venere Me- dicea, ch* egli vide in una casa privata : £go atUem vidi Fh- renHcB in domo privata statuam Veneris de marmore mirabilem in eo habilu in quo oUm pingebatur Venus. Erat enim muiier speciosissima nuda^ tenens manum sinistram ad pudenda^ dexteram vero ad manmiUas, et dicebatur esse opus Pobfckti (^).

Nel 1361 doveva certamente essere in Imola o piu ppo- babilmente in Bologna, dove la voce della sua dottrina Y aveva gik preceduto, a segno che, sebbene giovane, Gomesio Albomoz lo ricbiese di scrivergli quel oompendio di storia romana ch' egli intitol6 Romuleon.

In quel torno mori Compagno, non trovandosi piu atti rogati da lui dopo il 1363, e Benvenuto avendo preso parte nelle cose pubbliche della sua patria, n' ebbe in cambio chiara prova della stima nella quale lo avevano i suoi concittadini. Perciocche le perturbazioni ed i trambusti ai quali Imola trovavasi per il mal governo degli Alidosi, avendo spinto gli Anziani una cum dkiodecim ex sapientibus civitatis a de- cretare Y invio di oratori al Sommo PonteGce in Avignone, Benvenuto fu nel novero de* cinque oratori prescelti dal voto popoiare il 20 marzo 1365, giusta Y atto originale che si conserva neir antico Archivio del Comune.

Ad Avignone convennero altresi il Boccaccio inviato da Firenze, ed oratori da altre parti d* Italia, per indurre il Papa Urbano V a recarsi a Roma; e Benvenuto ebbe opportunitji d* incontrarvi il suo diletto precettore, il Certaldese, e di strin- gere vieppiu col Petrarca quei legami di amicizia, che ruppe solo ia morte.

Tornato dall* ambasciata in patria, 6 a supporsi cbe non fosse stato bene accolto dagl* Imolesi, o che non fosse accetto a coloro che nel frattempo eransi impadroniti del potere in cittii ; perciocch^ non solo non lo vediamo piu in alcun u£Bzio

(*) Vol. III, pag. 280» Parg. X.

XXn DELLA VITA E DELLE OPERE

pubblioo, ma sembra sia stato ben poco iQ Imola Gdo alla sua morte ; e 1' indigDazione ch' egli aveva nel cuore gli scoppia fuori talvolta nel Commento. Su cpiel verso : O RomagnuoU tar'- nati in bastardi^ egli esclama : Nimis curialiter loquitur iUe : imnw debuisset dixisse, in spurias, immo m mulos, spede permutata ('). Ed innanzi, oommentando il verso : Che gid lo incarco di Id giiL tnt pesa, egli scrive : c< Poeta noster a juventute fuit superbus ratione nobilitatis, scientiae, et boni status ; sed certe bene por- tavit onus suum in vita, onus dico e\ilii, paupertatis et in- vidiae aliorum. Et ceiie de me audeo dicere cum hona conscientia ittud idem, scilicet, quod fui aliquando magis superbus quam invidus; sed certe jam bene portavi saocum in mundo (*). »

Gli anni corsi dal 1365 al 1375 segnano un periodo dt grande attivita nella vita letteraria di Benvenuto. Dimor6 prin- cipalmente in Bologna, ove da Imola tramutossi verso il 1366, occupandosi dell' insegnamento, lavorando per la esposizione 4e' classici latini, e tenendo viva corrispondenza co* piu chiari letterati suoi contemporanei. II Liber AugustaUs; i commenti su le Tragedie di Seneca, su Valerio Massimo, su la Farsaglia di Lucano, su la Buccolica del Petrarca, e perfino il Com- mento su Dante furono tutti elaborati in que* dieci anni. Al Petrarca chiedeva se la poesia fosse a considerarsi fra le arti liberali; ed il Petrarca, sebbene gia gravemente ammalato, gl* inviava in risposta una lunga lettera, che porta il pregio riferire qui pt»r intero.

c< Benevenuto Imolensi Rhetori S. Ad respondendum literis Uiis, nec corporis valitudo, nec spatium temporis suppetit; quse multorum ergo verborum erant, si potero, paucis expediam, quse si satisfecerintgaudebo. Alioquin paratior sim semper audire quam dicere, et discere quam docere. Quaeres, nec immerito, ars haec, quam quidam nobis tribuunt et quam fateor a tenera aetate dilexeram, an liberalium una sit. Dico inter liberales minime nu-

(») Vol. III, pag. 389-90. Purg. XIV, 99. (*) Vol. III, pag. 370, Purg. XIII, 13S.

DI BENVENUTO. XXVE

meratam, sed super omDes liberales esse, omnesque complexam, quod et si multimode probari possit, sufficit tamen ad probatio- nem, Foelix Capella, de omnibus septem poetice agens sicut nostri. Nec te moveat quod in numero liberalium non sit, inter quos neque theologiam, neque philosopbiam novimus, magnum est inter magnas esse, sed interdum maius excipi sicut e numero magnorum civium, principes excipitur, liberales quidem ha* bitum scientiae ; humano inchoant in animo, innominatae inter eas, aliae inchoatum perGciunt et exomant. De reliquo non muto sententiam, quam in invectivis posui; quicquid contra poetas iuste dicitur, scaenicos notat, namque dicis Boetium contra poetaSy qui citatur testis« scsnicum non fuisse, et ego fateor» et fatendum esse viri cogit auctoritas quid ergo, non scriben- tem, sed stilum philosophica notat increpatio. Erat enim stylus elegiacuSy sc^nicis rebus et amatoris aptior, hic quasi insciam, quid intenderet, philosophiam fingitur movisse, ut in verba illa prorumperet, quae si omne poeticum, sine exceptione damnasset, nequaquam ille non doctus modo, sed sanctus vir usque in finem operis, cceptum stylum et sc^nicarum meretricularum consortium tenuisset, multa enim per totum poetice dicta sunt, neque rursus id mirari convenit, magnos nonnunquam viros, non ridiculo tantum, sed obscceno etiam usos stylo, qualia sunt» in Satumalibus illa Platonica, quae mallem tantus philosophus tacuisset, fert interdum error, quidam interdum fervor animi, quo non decet, et quanquam res malse sint, stylus tamen est bonus, et ars irrepraehensibilis, si ad foeliciorem materiam con- vertatur. Ad hunc ergo modum accipio, quicquid usquam contra poetas didtur, ut contra sc(enicos dictum sit, non a sanctis modo» sed ab ipso etiam Cicerone, quo nemo alius, non poeta, plura pro poetis dixit, nec tamen inficior, etiam alios inepta quaedam, immo multa dixisse, de quibus accipi possit. Quod ais scripsisse Hieronymum, quod scilicet daemonum cibus est sermo poeticus, homines enim erant subiacentes erroribus, et non solum homines sed pagani, alioquin si simpliciter accipimus,

XXVni DELLA YITA E DELLE OPERE

multum hoc cibo pastus est ipse Hieronymus, sic in omnibus scriptis suis poeticum sapit stylum, quod ipsemet intelligens, de hoc ipso non ociose alicubi sese excusat. Saepe quidem me fatente poetarum sermo malus est, quidni autem, cum et vita sit pessima ? quid hic igitur dicam ? et quid putas ? nisi quod sentio et quod credo. Poetis id non poetice tribuendum, nam et rebus optimis pessime uti aliquos constat, et famosos theoIogoSy haereticos magnos audivimus et morales philosophos, pessimis moribus, non haec artium, sed artibus male utentium culpa est. Audebo dicere, si poesis in bonum piumque ingenium inciderit, usque ad Christi laudem veraeque religionis ornatum trahi potest. Si hoc probas, bene habet, at si minus et ego stu- dium hoc a tergo liqui, et si quid rectius audiero, non in tuam modo, sed cuiuscumque docti hominis sententiam libens ibo. Vale. Patavi, in segritudinis meae strato. V. Idus Febr. (^)».

A questa lettera, scritta nel Febbraio del 1374, replicava Benvenuto con altra sua leltera, importante per le notizie che oontiene, sebbene non se ne abbia che il seguente frammento, pubblicato la prima volta da Gieronimo Claricio, Imolese, ap- presso airAmorosa Visione del Boccaccio (*). Fu ripubblicato da Bastiano Fausto da Longiano dietro la vita di Madonna Laura e del Petrarca premessa alla sua edizione del Canzo- niere (^) ; e di nuovo dal Betussi nella vita del Boccaccio, in fronle alla sua traduzione della Gcnealogia degli Dei (^).

c( Litteras tuas de poetis et poesi, amicissime, legi: satis a te fuit mibi factum : eoque admirabilius, quo ab aegrotante scrip- tas monuisti: alioqui non mirum foret, quum poeta de poetis non posset nisi belle disputasse. Prseter han) quum te aegro- tantem legerim, non potui, nec possum satis affici moerore.

(') Senilium, XIV, 11. Basileae, per Henrichom Pelri, 155i.

{*) Amorosa Visione con Apologia di Gieronimo Claricio Imolese corUro i de- traitori della poesia mester Giovanni Boccaccio. Milano, in «dibus ZannetU Cutcllionis. 1521, i''.

(') 11 Petrarca col Commenio di Bastiano Faiuto da Longiano,\eDezi9, 1532, 8<>.

C) Yenezia, 1547, i«.

DI BENVENUTO. XXIX

At citOy Deo Maximo favente nil desperanduniy eonvalesces, et ut in praesentia quippiam, tibi non injucundum scio, ad te scri- bam, scias nie anno prcBterito extremam manum cotnmentariis meis, qucB olim tanto apere efflagitasti, in Dantem prwceptorem meum impomisse. Mittam ubi fidum fuero nactus nuntium. £t nunc nonnulla hortatu Joannis Boccatii, poetae elegantissimi more Graecorum, pro tuarum Eclogarum interpretatione re-^ posuisse scias velim. Quae si placuerint, ea ad te mitto, rescri- bas quid animi babeas etiam atque etiam te oro. Mox orna- tissimum Carmen Bucolicum Joannis Boccatii, et nonnuUa alia ingeniosissima ejusdem poet^ vulgaria poemata, et si me junioris discipulique mei non pudMt mai^e meo interpretari, ut nostri temporis tres poetarum principes, tria clarissima et la- tinae grsecs pariter et vulgaris linguae lumina, Dantem, te ipsum, et Joannem Boccatium, clariora (absit jactantia) reddi- disse posteris videar, si ea quae scripsi, scribamque viva (victura tamen spero) ad posteros pervenerint. » Ed altre cose assai, soggiunge Claricio, fuori di nostro proposito ivi descrive.

Taluno, seguendo Y avviso di Apostolo Zeno e del Bal- delli, ha creduto che questo frammento sia apocrifo. Lo Zeno in verita non pronunzia giudizio; nelle sue note alla Biblio- teca Italiana del Fontanini, su Y articolo « II Petrarca col Commento di Bastiano Fausto da Longiano, » egli solo os- serva : a Dietro la vita del Petrarca e di M. Laura sta una lettera latina, non so se spuria o legittima, sotto nome di Ben- venuto da Imola al Petrarca (^). »

A1 Baldelli poi fece a sospettare apocrifo quel frammento di lettera, il chiamarvi (Benvenuto) suo disc^polo il Boccaccio, quando nel Commento di Dante lo dice a giusta ragione suo maestro ; il non avere in veruna delle celebri Biblioteche d'£uropa discuoperto il Commento airEgloghe del Boccaccio, di cui si fa menzione (^). »

(*) FoifTAifUfi, Bibl. delVEloq, i(al„ yoL II» pag. 25. {*) Vita di Gio. Boccaccio. Firenze, 1806» pag. 236.

XXX DELLA VITA E DELLE OPERE

Ma in quell' inciso el si me junioris disdpuUque mei non pudtbit more meo interpretari dal quale il Baldelli argomenta che Benvenuto chiami Boccaccio piu giovane di lui e suo di- scepolo, deve esservi un errore o dell* antico copista o del tipografo; perch^, se ben si osservi, la sintassi & sbagliata ed il senso non corre. Correggendosi Y originale, secondo sug- 'Igerisce il Roncovassaglia, et si mei junioris discipulique me non pudebit la frase diverrebbe propria, ed il senso chiaro e vero.

Men plausibile fondamento ha Y obbiezione di non essersi trovato il Commento in alcuna delle grandi Biblioteche d'Eu- ropa, a tutti essendo noto che molti Codici, de* quali si aveva oonoscenza nel XIV secolo, siensi dipoi affatto smarriti. Oltre a ci6 Benvenuto non dice di averlo scritto, ma che intendeva scriverlo ben tosto: Mox; 6 possibile che poi non T abbia punto scritto. E vuolsi anche notare che Gieronimo Claricio, che il primo pubblic6 quel frammento, aveva potuto avere opportunita di vedere de* manoscritti di Benvenuto ora irre- parabilmente perduti.

Pochi giorni dopo siffatta corrispondenza, il Petrarca chiu- deva i suoi giorni in Arqua, il 18 luglio 1374, senza porre Fultima mano al suo poema latino YAfrica, al quale fu prin- cipalmente dovuta la sua coronazione in Campidoglio (^), ma che oggidi e quasi affatto dimenticato. Francesco da Brossano, genero del Petrarca, ed altri con lui furono di avviso o di bruciarlo, o di aflSdarlo ad altri, che lo rivedesse e correg- gesse prima che si pubblicasse. Caldo oppositore di quella mal oonsigliata risoluzione fu Benvenuto, che si adopr6 vivamente aflBnche il poema fosse serbato intatto come il Petrarea lo aveva lasciato; e ne scrisse allo stesso Francesco da Brossano, ad Antonio da San Miniato, a Coluccio Salutato, ad Alberto degli Albizzi, al Boccaccio. Le sue lettere sono tutte perdute,

(*) TnuB., Lett. ItaU, V, pag. 613 e legg.

DI BENVENUTO. XXXI

restano per6 le due seguenti lettere di Coluccio Salutato; nella prima delle quali, scritta neiraprile del 1375, lamen- tata la morte del Petrarca annunziatagli da Benvenuto, si sdegna della minacciata distruzione delYAfrica^ e si augura che la veneranda presenza di esso in Padova riescisse ad im- pedirla.

c( Insignis facundiae viro Magistro Benvenuto de Imola amico carissimo et optimo. Non siccas, non intermissas, sed adbuc fluentes et continuatas lacrymas hausit Epistola tua, quae a fine literulae quam tibi jamdiu destinavi sumens auspicium, migratio- nem illius Inminosi sideris, PetrarchsB scilicet, elegantissime de- plorabat.... Indignor tamen Affricae fatale ut dicitur incendium imminere.... Ceterum quod post Pascba te Patavium iturum scribis, Isetanter accepi, ut tua veneranda praesentia illam Pe- trarchae scbolam a conceptis incendiis potenter deterreas. Vale mei memor. Florentiae, octavo kalendas Aprilis (^). »

Neiraltra lettera, scritta nel giugno seguente, Coluccio ma- nifesta il dubbio cbe YAfrica non fosse ancora fuori di pe- ricolo; e comunica a Benvenuto la sua nomina a Cancelliere della repubblica fiorentina ; il cbe prova quanta stima ne avesse.

a Vir Optime. Ne tacitus arguar, tuis facundissimis litteris qnalecumque responsum ingrate negare, quamvis respondendi vinculo voluisse videar, longa contumacia prsescribere, licet instent infinitae Reipublicae curae, quibus ne possim amicis» ut hactenus, in scribendo satisfacere, nimis efficaciter prohibear: hac tamen litterula debitum solvam, qua me tui oblitum non esse cognosces; et quantum licet amicitise militaturum adver- tes. Et ab eo quod tua auspicatur epistola incipiam. Verebar quorsum illorum judicum forent evasura consilia, quos vide- bam in editione Affricae titubare, et adhuc non sum omni timore vacuus, quin dubitem ipsos sacrilegas manus in sacrum

(*) LiNi CoLccu PiERn S.iLUTATi EpUtolm. Fk>renti«, 17ii, pars II, p. 32.

XXXn DELLA YITA E DELLE OPERE

opus illud, ut aliquid subtrahaot, injecisse, et corrigendi studio corrupturos.... Nunc autem credo tibi fama divulgante inno- tuisse, mihi ad labores, quibus eram adscriptus, et honorem et onus Florentini Cancellariatus accessisse, cui utinam me saltem non nimis indignum reddam. Illum enim supra vires meas quarum parvitatem, debilitatemque cognosco, longissime sentio: sed hoc quantumcumquc arduum et inaccessibile, fer- vore \Bdi3d mentis amplcctar, et si quam potero, me conabor red- dere digniorem.... Data Florentiae undecimo kalendas lunii (^).»

Fra lc lettere non edite dello stesso Salutato, cbe il Mehus troy6ne*Codici Guadagniani e Riccardiani,eranvene due. Una & diretta ad Alberto degli Albizzi, e dice : c< Scripsisti tandem quo nihil acceptius meis sensibus fieri potest, te, ut per manus meas, et illius divini prorsus vin Benvenuii mei de Imola Africa celeberrimi nostri Petrarchse singulari labor, et auguror sin- gulare perpetrandaB suse famcB prsesidium publicetur, obnixius procurare, de quo tibi solidas gratias refero.... Incitarem ad hoc Benvenutum, nisi quod ser Antonius (de Sancto Miniato) suggessit forsitan hoc totum, quidquid fuerit, oneris et ho- noriSy mihi soli infallibiliter tribuendum. » Un' altra lettera e diretta allo stesso Benvenuto, ed in essa gli parla del prin- cipio del suo Commento su Dante (*).

II gran concetto nel quale aveasi Dante mosse il Comune di Firenze a fondare una Cattedra, dalla quale il sommo poeta fosse spiegato pubblicamentc, e con decreto del 9 di aprile 1373 destino a siffatto uffizio il Boccaccio, il quale a 3 ottobre dello stesso anno cominci6 la sua lettura nella chiesa di Santo Stefano. Benvenuto vi si rec6 da Bologna ad udire il suo di- letto precettore. In interiori circulo est Abbatia monachorum sancti Benedicti, cujus eccksia dicitur Sanctus Stephanus, ubi certius et ordinatius puJsabantur horce, quam in aliqua alia ecclesia c»- viUUis; quw tamen hodie est satis inordimta et neglecta, ut vidi

(*) Salctati EpistolcB, pars II, p. it.

(') Mkhus, Vita Atnbr, Camald,, \, pag. cccuxv et ccclxx.

DI BENVENUTO. XXXm

dum audirem venerabilem prceceptorem meum Boccacium de Cer- ialdo kgentem istum nobilem poetam in dicta ecdesia (^). La sua andata dovette aver luogo tra gli ultimi mesi del 1373 ed i primi del 1374; percioccb^ dalle lettere del Salutato sap- piamo che non era in Firenze dalla morte del Petrarca, nel luglio 1374» sino al luglio 1375; ne piu tardi potette esservi prima della morte del Boccaccio, seguita nel dicembre 1375» dicendoci egli stesso che in quelV anno era in Bologna : Nam in MCCCLXXVy dum essem BononiiB, et legerem librum istum (*). Laonde e probabile che vi fosse andato per la lezione inau- gurale, e vi fosse rcstato sino alla fine di queir anno.

II Tiraboschi narra che Bologna, imitando presto Y esempio di Firenze, chiam6 Benvenuto a leggervi Dante, e che a questa lettura sia dovuto Tampio Commento che scrisse; non dice in quale anno vi fosse stato chiamato, ma dalla sua espres- sione pu6 dedursi che, a suo credere, ci6 fosse stato nel 1375 (^). £ per6 fuor di dubbio, da quello che ^ detto innanzi, che Benvenuto cominci6 le sue letture su Dante molto prima che fosse chiamato ad esporlo pubblicamente in quella celebre Universitii, ch* era allora frequentata da tutte le nazioni co- nosciute; e che il Commento era gia finito da un anno quando egli ofiri d* inviarne copia al Petrarca. £ del pari indubitato che egli and6 sempre aggiungendo al Commento negli anni posteriori, probabilmente finche egli non invi6 all'Estense quella che chiameremo Y ultima corretta ed accresciuta edi- zione del suo lavoro. Ci6 risulta evidente da varie allusioni a fatti posteriori al 1375 non solo, ma sin presso al 1380; oome a modo d' esempio, allorch^ commentando i versi 82-84» Inf. XIX» dopo aver parlato deir elezione di Clemente V che tramut6 la Sede in Avignone, e maltratt6 tutti i Cardinali italiani» soggiunge che al paragone» Hodie esset dignissimum

0 Vol. V, pag. 145, Par. XV.

(■} Vol. I, pag. 523. Inf. XV.

(*) Storia della Lett. ital., V, pag. 510.

\

>

XXXIY DELLA YITA £ DELLE OPERE

et sanctimmum cum qmdam faveant antipapce Gebennensi viro omnium viliosissimo (^), il quale fu proclamato anlipapa uel 1378. £ di nuovo nell* alludere alla distruzione del Mausoleo di Adriano, Castel Sant* Angelo, esclaina : Sed proh dolor ! Istud sumptuosum opus destfMctum et prostratum est de anno prce^ senti MCCCLXXIX per Populum Romanum, quia fuerat ali-- quandiu detentum per fautores Roberti cardinalis Gebennetisis (*).

Siflatta allusione ad avvenimenti piu recenti trovandosi in tutti i Codici riscontrati, pu6 ragionevolmente dedursene che sieno tutte copie deir ultima edizione del Commento.

Benvenuto ricorda cli* egli fu dieci anni in Bologna : Bo^ nomenses sunt homines caYnales, dulcis sanguinis, et suavis na-- turcB, qui super cceteros Italicos famiUarius tractant forenses, et benignius fovent ethonorant; el ut utar argumento Dantis: mn qucero aliam probaiionem nisi experientiam, quia FLI IBI PER DECENNIUM (^). Si noti Tespressione FUI IBI, la quale fa sup- porre che non vi era piu quando cosi scriveva; e di fatti il Mazzoni-Toselli negli Estratti delFArchivio Criminale di Bo* logna, in un libro del 1377, trov6 segnato fra i debitori delle imposte : Magister Benvenutus de Imola habitator Ferrarice (*).

Laonde possiamo fondatamente ritenere, che Benvenuto, lasciata Bologna nel 1377, si rifugi6 in que*tempi procellosi» in Ferrara, sotto la protezione del marchese NiccoI6 II, occu- pandosi assiduamente a ritoccare e completare il Commento, per fargliene oflerta. E forse fu allora che commentando i versi

Se mai conlinga che il poema sacro, AI quale ha poslo mano e ciclo e lerray Sl che m* ha fallo per piii anni macro.

Par. XXV, 1-3.

gli venne fuori dal cuore : Nec mireris, kctor, si aiUor diu b-

0 Yol. II, pag. 53, Inf. XIX, 83. (*) Yol. II, pag. 8, Inf. XVIII, 32. (') Yol. II, pag. 16, Inf. XVIII, 66.

(*) RaccorUi itorici, estraUi dalfArchivio Criminak di Boloffna, ad HkuHta" jLionB della storia pairta, Bologna, 1870, Tol. 3.

DI BENVENUTO. XXXV

boravU^ et si labore macruit in hoc opere altissimo componendo, quia mihi simik accidil in ipso exponendo{^).

Per quante ricerche siensi fatte non si e riescito a rin-^ venire alcun ricordo contemporaneo della morte di Benve- nutOy nelle patrie memorie. Non pochi, tratti in errore dalla data MCCCLXXXIX, ch* e nel Codice Estense, della distru- zione di Castel SanfAngelo, la quale istoricamente non ac- cadde che nel MCCCLXXIX, secondo porta ii Codice Lau- renziano, fissarono la morte di Benvenuto nel 1390 ; ma sembra molto piu attendibile Y avviso del Gamberini, che ne fissa la morte nel 1380 in Imola. £ nolevole che nel Com- mento non trovasi allusione ad alcun avvenimento posteriore al 1379; e nel Libellus Augustalis, probabilmente Tultimo de* suoi scritti, cbe si chiude col principio del regno di Ven- ceslao eletto nel 1378, mentre viveva ancora il padre Carlo IV, Benvenuto scrive: Hodie regnat hic juvenis robustus venator, quid faclurus sit ignoro. Or Venceslao, che ne' primordi del suo regno fece sperar molto di se, subito travi6 dal buon sentiero, a segno da esser soprannominato il beone ed il cru- dele: il che Benvenuto, se vivo, non avrebbe certo omesso di ricordare nel Commento, nel Libellus, o in altro suo scritto. La peste che infieri di nuovo in Italia, e specialmente nelle Romagne, dal 1380 al 1383, fa nascere il dubbio che Ben- venuto ne fosse stato vittima, e perci6 sepolto in oscuro luogo, del quale non rest6 alcun ricordo.

S* ignora se Benvenuto togliesse moglie ; ma ebbe certo un figlio per nome Campaldino, il quale nel 1398 ebbe a piatire con la serva delF Arciprete della terra del Polese, per danni da quella arrecati ad una possessione ereditata dal padre (*).

C) Vol. V, pag. 35i, Par. XXV.

(*) Haiioni-Tosblli, Racconti itoriei.

XXXVI DELLA VITA E DELLE OPERE

Chiuderemo queste brevi note su Benvenuto con un Elenco delle Opere di lui, stampate, o tuttora giacenti manoscritte nelle Biblioteche.

I. Romtdeon, hoc est compendium Historinrum Romanarum po$t eoccidium TrojcB et ab IJrhe condita usque ad Diodetianum Augustum.

£ un compendio non breve delle gesta dei Romani dalla fondazione di Roma fino all' impero di Diocleziano. Benvenuto lo scrisse a richiesta di Gomesio Albornoz, governatore di Bo- logna nel 1361-62, e nipote del Cardinale Egidio Albornoz, Legato della Santa Sede nclle Romagne. Nel proemio egli dice di aver scritto: lUustriim Romanorum.... non otnnia quidem, sed quw meliora fore crediderim, inclita gesta, luculento latino humili stylo et sermone materno,... mstantia strenuissimi militis Domini Gometii de Albornotio yspani, cujus mandatis prius sibi dilectus quam cognitus nequeo refragari.... Invitus quodam modo pertraJwr ad scribendum juvenilis statis imbecillitate, cui plun rimum ignorantia solet esse cognata.

Del Romuleon si hanno parecchi codici. Ve ne sono tre nella Laurenziana ; altro Codice membranaceo fu esaminato dal Mehus nella Biblioteca allora esistente di Santa Croce in Fi- renze ('). Nella Laurenziana se ne trova anche una versione in francese, fatta da Giovanni Mclot, canonico di Lilla, in ser- vizio di Filippo duca di Borgogna, in due bcllissimi volumi in folio pervenuti dalla Biblioteca Palatina. Nella Nazionale poi, gik Magliabcchiana, ne esistono due Codici di una traduzione in italiano, del buon secolo, che fu pubblicata dal dottor Guat- teri nella CoIIezione di opere inedite o rare dei primi tre se- coli della lingua (^).

(*) Vxta Amhrogi Camaldulensis, toI. I, p. cccxxxvii.

(*) 11 Romuleo di Messer Benvenuto da Imola, Tolgarizzato nel buon secolo e messo in luce dal dottor Giuseppc Guatteri. Bologna, Romagnoli, 1867, S to- lumi in 8».

DI BENVENUTO. XIXYD

II. Commentum super Dantis poeUB Comoddiam.

Come abbiamo notato Della Prefazione, il manoscritto ori- ginale di questo Gommento non esiste piu ; ma ve ne sono per6 molte oopie.

Apostolo Zeno, autore d* ordinario molto accurato, afferm6 che questo Commento servi di fondamento ad alcune novelle del Boccaccio, indicate da Domenico Maria Manni nell' Istoria del Decamerone (^). Ma il Manni, che riteneva essersi scritto il Commento verso il 1376, non sogn6 mai d*asserire che il Boccaccio, morto nel 1375, avesse da quello tratto alcuna delle sue novelle. Per contrario, su la Novella VIII, Giom. V, di Nastagio degli Onesti, che s* innamor6 d* una giovane de* Tra- versari, riporta quello che Benvenuto ne dice, commentando il verso 107, Purg. XIV, ove narrato il fatto, soggiunge: SuM honeste scribit Boccaccius, curiosus inquisitor omnium delectabiUum historiarum (^).

£ lo stesso Benvenuto, commentando i versi 13-15, Purga- torio VI, narrato il fatto cbe forma il soggetto della Novella II, Giorn. X, soggiunge : Ut pukerrime scribit vir placidissimus Boccatius de Certaldo sermone matertw in libro suo, qui didtur Decameron (').

Lo Zeno peraltro si occup6 di Benvenuto come storico, e del lavoro principale di lui non disse altro, se non che: « pu6 nondimeno in qualche conto averci luogo (^) il suo grosso Com- mento latino sopra la Commedia di Dante. »

(') Dissert. Vou., l, pag. S8.

(') Istoria del Deeamerone. Firenze, 17iS, pag. 357.

(•) Vol. III, pag. 169.

(*) Cio«: fra i laTori storici.

I.

XXXYin DELLA YITA E DELLE OPERE

III. Augustalis Libellm darissimi historici BeneveniUi de Rdm-- haldis de Ymola ad ndbUissimum illustrem Marchianem Fer- rarice: a JuUo Ccesare ad Vincislaum usque Imperatorem Caroli fUium Auiffustorum vitam breviter scribit.

Lo scrisse a ricbiesta del marchese Niccol6 II d^Este, al quale lo dedici : Optas^ darissime Marchio^ heroicarum cultor vir- tutumy posse faciliter intemoscere bona et mala principum Roma- narum utrorumque fine notato cautior fias eminentium speculo exemplorum, Parebo Ubens, et calculantis more rem magnam brevi oratione sumabo.

I codici nc erano numerosi; lo Zaccaria ne troy6 nella Biblioteca dei Padri di Santa Maria in Corte, in Lucca ; fiella Biblioteca dei Minori Osservanti in Pistoia, ed in quella del conte Crispi in Reggio (^). II titolo di sopra notato e secondo ilCodice Estense (^). II Muratori afferma esservene anche un Codice nel- rAmbrosiana, il quale ora non esiste piu (^).

Fu stampato fra le opere del Petrarca, al quale venne talvolta attribuito.

Marquardo Frehero lo inseri nel secondo volume Germani^ carum Rerum, co\Y aggiunzione di altri cinque Cesari fino a Massimiliano II, tolti dal libro de* Cesari di Battista Egnazio, ma scorretto e mancante, secondo la collazione fattane dal Muratori col Codice Estense (^). Enea Silvio Piccolomini, Papa Pio 11, nel principio della sua Europa dice di aver pro- seguito il Libellus Augmtalis con le vite di altri quattro Ce- sari ; ma siffatto lavoro non si trova tra gli scritti di lui. Nella Biblioteca Nazionale in Firenze, ve n' e un* edizione, nella quale la dedica e ad Azone, invece di Niccol6 d* Este (^).

(') Uer liti. per ttaHam, pars I, pag. 25, 45, 88.

n Antiquii. lial., I, p. 1030. (*J ArUiquU. liaL, 1, p. 1030.

(*) Aniiquii. Kal., I, p. 1030.

(') CoRNELius Nepos, de Viia Caionis Meniorit, Sbxtts AmELros, de Vitit Casarum, BEifVENUTiJS Imolensis, de eadem re, ^ Libellas qui dicilar AagosU- lis.... ad illostrem Azonem marchionem Estensem. Urbe FsBStri, IIII, Kal. Martii, 1514, Impressore Hieronymo Soncino.

DI BENYENUTO. XXXIX

IV. Francisd Petrarchw Bucolmm Carmeii in duodecim Eclogas disUnctum^ cum Commentario Benvenuti Rambaldi Imoknsis. Venetiis, per Marcum Horigonum, 1516, in fd.

Benvenuto scrisse questo Commento per consiglio del Boc- caccio, corae egli stesso aflrerma nella lettera al Petrarca.

II Baldelli credo sia statp il primo che ne abbia notato r importanza, a rimuovere i dubbi elevati dal Barone de la Bastie e da altri prima di lui, intorno alla intelligenza cosi deir Ecloga III, nella quale Benvenuto nota che Petrarca non ragiona di Laura, ma della morta poesia ; corae di que* versi deir Ecloga XI, ne* quaii Fusca, una delle tre donne simbo- leggianti tre virtu che vanno a piangere suUa tomba di Ga- latea, ossia Laura, a Niobe che le dimanda ove se ne asconda il sepolcro, risponde :

Carpe iter hae, qua tkodosi» impexa capittris CoUa botm, crebnuque canum sub Umine parvo Videris excubias, gilvosque ad claustra molossos. IlleJocus tua damna tegit, iamque aspice contra ; Bic Galatea sita est C).

Su* quali versi Benvenuto commenta : VUra vadamus, car-- jMimus viam hac parte quce ducit nos ai locum Fratrum Mino^ rum, quia ibi videbis sepukrum Laurettce.... Hcbc est Lauretta amica Petrarchce, qua Lauretta natura nil creavit putchrius.

II Perticari, nella sua traduzione delle Ecloghe, adott6 le note di Benvenuto.

V. Lucani Pharsalia cum Benvenuti enarraUonOm.

Lo Zaccaria ne trov6 un Codice nella Biblioteca de* Padri Carmelitani di San Paolo in Ferrara, neirultima pagina del quale si leggeva : EocpUciunt Expositiones secundum Benvenu- tum super PharsaUa Lucani, compilakB anno 1386 (?), scripta anno 1406 (*).

(*) Del Petrarea. Firenze, pag. 167. {*) Iter Utt., pars I, pag. 158.

XL DELLA YITA £ DELLE OPERE

Ignoro se piu esista e dove ora sia quel Codice. Dubito della data 1386; probabilmente, come s* e detto imianzi, Ben- venuto era gik morto da qualche anno.

VI. Seneca* TragcedicB cum adnotationibus.

Lo Zaccaria, che ne trov6 un Codice membranaceo della fine del XV secolo, nella Biblioteca di Sau Marco in Firenze, dice : Anonymi, qui fortasse aiictor quoque fuit adnotationum mar^ gine inscriptarum^ prcBfatio initio Codids legiiur, in ea autem Hagister Benvenutus de Imola appellatur (^).

VII. Valerii Maximi Dictorum et factorum inemorabilium libri IX, recoUecti Magistri Benvenuti de Imola.

Codice in folio con la data del 141 i, che si conserva nella Biblioteca Comunale d* Imola.

Un Codice cartaceo nc esiste anche neH* Ambrosiana con la seguente sottoscrizionc : Expliciunt Recolecte (sic) super opera Valerii Maximi ystoriographi facta Bononie sub excelentissimo viro magistro Benvenuto de Ymola scripte per me Philippum de Vale natum quondam Barthokii de Vale de Querzola in castro HeiHborie mb annis Domini in (sic) MCCCLXXXIII. Indicionis sexte.

II Guatteri, nella prefazione alla sua edizione dcl Romuko, attribuisce anche a Benvenuto le due seguenti opere che sono neir Ambrosiana, delle quali per6 par chiaro ch* egli non ne fosse r autore.

VIII. Incipit Cronica (sic) a piincipio mundi usque ad adventum Christi.

£ divisa in 24 libri ; nella sottoscrizione del 24°^^ ha : Explicit historia de moribus et vita philosophorum, quce est ti^ tima primi voluminis ; ma il secondo volume non e nella Bi-

(*) ller lUU, pan 1, pag. 67.

DI BENVENUTO. XLI

blioteca. N6 in priDcipio, oe in fine, oe nelle sottoscrizioni dei singoli 24 libri v* ha nome d' autore. In fronte al prirao foglio una mano del secolo XVI ha scritto: Benvenuti Chrcy- nicon; ma in un foglio volante insertovi di mano del se- colo XVIII, nel quale sono trascritti due capitoli dei libro XIV, si nota al margine : Ex Chrmico Benvenuti, sive melim Bencii ; e nel Catalogo il manoscritto e indicato come : BenvewUus sive Bencius Alexandrinus Chronicon a principio mundi usque ad adventum Christi. Da ci6 e da alcune parole del Muratori nella Prefazione ai Rerum ludicarum Scriptores sembra possa ritenersi essere opera di un Bencio o Benzio citata da Gual- vaneo Flamma.

IX. Benvenutus de Rambaldis opusculum dc urbe Mediolani.

tl un piccolo Codice cartaceo del secolo XV. II Sassi, pre- fetto deir Ambrosiana fino al 1751, vi appose di suo carattere la seguente nota : Benvenuti de Rambaldis Imolensis qui seculo XIV /loruit. Vuolsi perf) notare che questo opuscolo non e che copia di una parte della Cronaca suindicata.

»

G. F. Lacaita.

COMENTUM INFERNI.

SPIEGAZION£ DELLE ABBREVIAZIONL

£. = Codice Eslense. S. = Codici Slrozziani

116. = Codice Gaddjano. Inferno i .. . ... n . . / nella Laorenziana.

117. = » » Purgalono

i.=:Codice, Plut. XLIII, n. IV. Paradiso

GOMENTUM SIVE SGBIPTUM super Ubrum pfimum, qui miiMaiur Infemus Sacri poematis celeberrimi poeim Dantis Aldigherij, ad clarissimum Prindpem Nicolaum MarcMmem Estensem, etc. C)

Hic mlet Eslensis Nkolaus laude sub isla, Gloria Magnatum, generis fudgore serenus, Sed virtute magis certatf^) superare regentes, Quos sua sublimis vincit clemenJHa morum, Qua decus eximium similem non comperit usquam IlaHcos inter proceres, Dondnosque potentes.

\^uoNiAM, praeclarissiine Princeps, testante Philosopho in sua poetria, jocundissima ars poetica ab ipsis naturae priDcipiis ab animi (^) nobiiitate manavit, ajgus opera

(') S. Estensem per di«ertissimum et egregiam Grammatic» professorem Magittnim BeneTenntum de Imola sermone Inddo compUttom.

0 E. Incipit Commentum Magistri Benerenati de Tmola ioper Infemum I>antis de Aldigtierijs de Florentia poets, et primo epitaphiom Dantis, secnndo origo dominonim Marchioaam Estensinm.

Epitaphinm Dantis. Jara Mooarcbi» soperos pblegethoota lacasqoe Lustrando cedni Toluerant fata qnoasqae. Sed quia pars cessit, melioribas hospita castris, Aactoremque suam reddit felidor astris» Hic claudor Dantes patriis extorris ab oris, Quem genuit parri Florentia mater amoris

Hic nitet Estensis Nicolaus laade sab ista, etc. (') £. cerU.

(*) S. Probemium primum ad eamdem. (") E. ab Mnni.

I. 1

2 INTRODUCTIO.

efiicitur ut illustrissimorum virtus extincta virorum Oal perpetuo rediviva, tubae poeticae praeconio totum praedi- eata per'ori>em, cujus opeO nunc egerel(*) illustrium tuorum fama (^) m^jorum, jam in tempore semisepulta (^) penuria poetarum, quorum copia, proh dolor!, a^^tate nostra rarior est foenice; foenix siquidem unica in orbe, el iii unica regione reperiri dicitur a magnis sapientibus, licet nobis ignota; poeta vero hac tempestate nullus usquam agnoscitur. Tuorum, inquam, inclita gesta omnis eximius vates materiam haberet (^) uberrimam. Ut enim perstringam plurima paucis, Azzo primus inclitus olim Princeps, forma corporis, animi virtute pra.'pollens, pri- mus feracissima; Ferariae principatum adeptus, anti- quissimae Mantua^, quae Marone Latinorum clarissimo (^) gaudet alumno, protector egregius, nobilis Yeronae regi- men sibi sponte coUatum, sed mox vi et fraude hostium injusle extortum Justa ira et indignatione fremens, equestri Marte collatis signis, infestis partibus debellatis, tam pru- denter quam potenter resumpsit amissum, ubi egregio- rum operum et vitae flnem (^) feliciter posuit. ^Vldro- vahdfnus eju^ primogenitus, magtianimus adolescens, Marchionatus AnChonae titulum promeruit; militantis Ec- clesiae hdstibus tilumphatts, in ipso flore juventutis extin- ctus, decus insigne virtulis (^), eximiae pietatis. Azzo se- cundus, ejusdemprimf ^^«flEonis filius, vir strenuus belio^ prudens consilio, romanac propugnator Ecclesiae, vehil olim romanae libertatis divhius ille Scipio victor Hanniba- lis, domitor Carthagiais, Italiae liberator, tremendas vira^^ insolentissimi F^^ct s^ndi, quf non minus triginta an- norum curriculo romanam afflixit Ecclesiam, quam olim

(«) E. e S. 'opere. (•) E. egenl.

C) £. facla. (•) £. fere sepolu.

(') Mur. habct. (*) E. dirisshiioniiii.

C) S. seriein. (*) £. el exhnte.

INTRODUCTIO. 3

martius Haimibal romanam rempublicaiQ sededm aimo- rum spatio cupidissime lacessivit, apud victoriam yictor ar- mipoteus pro magna parte confregit: quo principeFederico post Kardum magnum nemo m^jor ac 0 formidolosior romanum imperium tenuiL Nec minori yirtute et felici- tate liic excelsus Azzo cruentam superbiam acerrimi Ecerini f ) prffifato Federico foederati, qui ut olim Diony- sius ferox Siciliam, ita Marchiam Tarvisinam omni (^) suppiiciorum genere kbefecit tortor iniquus^ pro maxima parte delevit, potenti Patavo sibi prius erepto, demum (^) apud Adduam (^) tyranno ssevissimo strato, et cum omni (^) exultatione justorum mortis i^) ergastulo mandpato, in quo infelioem animam, si fides est, patri diabolo, ex cujus stirpe creditur ortus, reddidit seternaliter cruciandam. Obizzo (^ primus natus ex Raynaldo dicti Azzonis secundi filio, (^ in secundi carcere Federici, cujus altam poten- tiam nec Germania capiebat, nec tolerabat Italia, non contratus animosam virtutem suam intra Padi claustra et Adrise litora coartari, ad Regium Lepidum Mutinam- que bellacem su8B dexter» potentiam extendit, utriusque jure C^ potitus imperio^ Karoli primi veteris contra Man- fredum Federici natum non minus patre infestum Ec- desiffi incitator et adjutor extitit(^^) indtfesse usque ad victoriam iUius meritum debitumque triumphum. Azzo tertius, praedicti primi Obizzonis filius, magnifica multa strenue gessit, petitor gloriae, contemptor pecuniffi^ Bo- noniam opulentam, Parmamque potentem variis bellis quassavit Higus Azzonis tertii Aldrovandinus firater egre- gius inclitam prolem genuit Raynaldum, qui Ferariam

(*) E. ant (*) Har. Eccelini.

{*) E.oniiiiam. (^) E. deinde.

('} Hnr. Abdnam. £. Adriam. (*) £. omninm.

n 116. Hvtit. n E- opiio.

(*) E. filio, morUio in. (*•) E. ntrinaqae nrbii. (") £. ezUm ad Ulins meritnm.

4 INTRODUCnO.

a Galloruin C) avidis faucibus liberavit, magna sanguinis madens ultione, et Nicolaum fratrem, cujus tu fers no- men, virorum utique amantissimum, ex eorum bar- bara (^ captivitate detraxit. Genuit et Obizonem patrem tuum^ praepotentem et magnificum Dominum Ferariae. Mutinae, Parmae.

Quamvis autem illustris tuorum proavorum prosapia insigni antiqua generositate refulgeat {\ de cujus vetusta- tis (^) primordialibus initiis memoria non extat, clarissi- morum tamen regum affinitatem(^)cumulatius honestatur: Roberti, scilicet, serenissimi, patrum nostrorum tempo- ribus Siciliae regis, quem post Salamonem sapientissimum pra^icat constans opinio plurimorum : et Andreae regis HungariaB, cujus uxor Beatrix, primi Aldrovandini filia, vere beata, si virtus heroica beatum (^) efficere polesf, mulier animosa, a paterna et avita nobilitate non de- gener, viro suo rege sene fato functo, ex illius semine suo jam utero tumescente, virilem habitum mutuata, ut temporis necessitas suadebat, custodia privigni solerter elusa, in Germaniam commigravit, unde ad patrios (^^ lares et tutior et liberior remearet (®).

Prajtereo rescripta Principum, privilegia Pontificuni, quibus tuo generi plus eximia^ claritatis accrevit. Et ne plura tuorum praedecessorum gesta memoranda percur- ram, quamvis clementia et liberalitas, propria virtus Principum (*), haereditaria ipso jure natura? in Estensi familia semper eluxerit C^), in Te tamen utraque tota con- fluxit inconvulse tuo pectori radicata; ut omiserim ca^- teras, aequitatem, prudentiam, modestiam, constantiam.

(') Muratori slampa Catalanorum ; ma ncl Codicc ^ Gallorum.

(') li. barbarornm. (') K. prsfulf^oat.

(*} S. TCluMatc. (■) S. c 110, effinitatr.

(') E. bcatam. (') t. primos.

(*) Mur. stampa commcavit, ma il CoJ. £. ha comincaret.

(') S., 116 c E. quasi haprcditaria. ('*) Mar. tCampa ^ eflTulwrit.

INTHODUCTIO. 5

qnBd nec successibus prosperis insolescit, nec adversis hebescit Tu florentem setatem prasclara morum indole praesignisti : robusta vero, ingentibus celebrata trophoeis, de viciorum hostiiitate merentius triumphavit, juxta pra^- sagium tui nominis gloriosi: Nicolaus namque viclor laudabiHs interpretari C) dicitur a quibusdam. 0 ergo te felicem! de cujus magnitudine animi praastatur bonis pra^mium, reis remissio saepe^ a quibus (^) atrocissimas et intolerabiles ii^jurias recepisti (^) etiam a clementissimis severissime (^) vindicandas; ut de te dicere audeam, quod de Csesare inquit Gicero: nulla de virtuHbus tuis major misericordia est. Hinc(^) te, clarissime Marchio, motum reor, ut illius ftilgentissimi solis, Dantem loquor, cujus perspicui ingenii radiis, suorum meritorum praevio lucifero, no- ster orbis Italicus praecipue illustratur, figmenta evolve- rem(^), figmentortim integumenta eliciens ("^), elucidans et obscura variis velata figuris, multiplicibus sensibus involuta latentibus. Hic namque historica et poetica, hic naturalia et moralia, hic ardua et infima, hic antiqua et no- vissima, hic, ut breviter dicam, divina pariter et huma- na(^). Nec ambigo quin diversi diversa sint dicturi pro animorum affectione tam dissona, tam (^) adversa. Quid- ni? Opus quippe(^^) est vulgarium linguis et injuriose laceratum, qui etiam excellentissimos literatorum stilos temere carpere non verentur ? Mihi tamen sufTecerit peritiorum ac Tui acquiescere votis, cujus praeceptis, Tibi prius dilectus quam notus, nequeo contra ire. Non est autem propositi mei in hoc opere omnium exponen-

(*) £. solct, ut dicitor. {^) £. quamquain a quibaadam.

(') E. accepistl. (*) £. seTeriasimas Judicandas.

(") £. Hlc ; Mur. Heic. (*) S. erolrens.

(^ £. eliccrem, elucidans eliam oUscur.i. (*) Mur. afTgiunge: comprehondunlur. (*) £. quam dlTersa. ( *) £. Quid modo ? opos ne est Tulgarlum linguls iniurlose, qui etlam ec. Mur. opos ne est rcspondere Yulgarium ling:uls iniuriosis, qul etiam ec

6 INTRODUCTIO.

tium dicta refellere erronea, ridicula, falsa, aut saltem aliena, et omnino impertinentia facto. Et cum brevis in omnibus esse soleam, necessario forte nimius videbor interdum, quoniam multa et magna impossibile est bre- viter explicare. Igitur porrigam manum trepidam ad tam grande opus, in nomine sanctissimo^ atque individuaB Tri- nitatis sic exordiens.

Nescio qua tentd sacrum tnodo carvmie DatUem Eloquar insigmm studHs, quem celsa per orbem Explicati^) (jetenw memorandum nomuie virtus. Nam, postquam patrios Florentia sceva penates Linquere conspicuum jussit sine crimitie civem, Fortuna quatiente stetit, sorlemquei^) superbam Excutiens semper misero, securus in orbe Viocit, et innumeros toleramt tnente labores. Ipse homimm rerumque patrem, qui cuncta gubemat Imperio, et lati solus tenet aurea mundi Lora manu, cui semper erit sine fine potestas, Agnovit sine more (^) Deum, vitamque per omnem Impiger, angustusi^) operantia sidera terris StelHferi secreta poli, quibus astra fruantur ConsilHs, ccelo novit divinus ab alto. Artibus ingenii redimitus acumimi^) septem Exhausit sacras Musarum e foiitibus undas. Hinc (J) sacris aninuUus aquis quce (^) dura cadentes Prcemia dignoscant miseri, quibus ipsa (^ salutem Pcena ferat sceleris, quos gratia collocet aitis Sedibus, audad cecvnit sub tegmine canbi. Scribere non possem viduas quot flelibtis artes,

(*) S. ha qui: Camiina in laudem poetie.

(*) 116, Kxtulit. ('} S. rortemque.

(«) Cos) tuUi i Codd. (*) S., £. o 116, anguatU.

(<) 116, culmine. f) £. Ilic

(*) £. quam. (*) £. ipse.

INTRODUCTIO. 7

Quotque novem Musas lacrimis subiere dolores Cum rapmt mors sceva virum, sed fama superstes GenUbus exUnelum memoral, popubmque per omnem Vivei, el wtemo referretur laudibus tevo. ^

Ipse est mare inundans, undique vemenlmm indiyen- tias replensi^) affluenter el copiose. Averrois commenta- tor super Poetriam Aristotelis.

Quoniam juxta seutentiam Pliilosophi XU metapby- sica) (^) : melius est scire pauca de rebus nobUibus, quam multa de ignobUibus, ideo commendaturus [^) nobilissimum poetam, qui caeterorum poemata illustravit, ne dicam superavit, ex verbis propositi thematis tria breviter colligo, qua3 oeleberrimi hominis inclitam gloriam praxlicant et extc^unt; quorum primum est profunditas admirabilis; secundum, uiilitas desiderabilis ; tertium, fertilitas ineffa- bilis. Primum tangitur in autoritate pra^missa cum di- eitur: yf^e est mare immdans. Secundum, cum subjun- gitur : undique vementium tndigentias replens (^). Tertium, cum subinfertur : affluenter et copiose. Circa primum bre- viter (^ advertendum, quod in poemate praeclarissimo nostri autoris immensa atque inexhausta profunditas re- peritur, ut de se ipso Dantes dicere possit illud Eccl. XXIV. In profundum abyssi penetravi, et in fluctibus ^naris ambu- lavi. Hic namque poeta peritissimus, omnium coelestium, terrestrium, et infernorum profunda (^) speculabiliter con- templatus, singula qua^que descripsit historice, allego- rice, tropologice {% anagogice, ut merito de ejus operc

(*) S. ha qui : Sermo super maleria per Benvcnutum de Imola comcnlalorem operift.

(*) S. repellens. (') £. secundo meUphyiiforum.

(^) S. commentaturus. (') S. repellens.

(*) £. est ad?ertendum. C) K. profVinde et speeulabili(cr.

(*) £. et anagogice.

8 INTRODUCTIO.

totius sapientia^ et eloquenti(e plenissime dicere possim (^) illud Ugonis de sancto Victore in suo Didascalicon : hic ixtrvulas suave l^) lactatur^ kic adtdtus affluentius educatur, /dc gymnosophistCB triviales, Mc didascali quadriviales, hic legum professores, hic astronomice perscrutatores, hic lan' dem proficiti^) omnis scienHce cultor. Hoc autem facile lique- bit cuique vires poetice (*) contemplanti. Ut enim (^) te- statur Aristoteles in sua Poetria: Omne poema et omnis oratio poetica aut est laudaHo, aut vituperatio ; omnis enim actio et omnis mos (®) non versatur nisi circa virtutem el vidum. Unde Aycrrois commentator ibidem: Animce no- biles et virtuosce nabjaralUer adinvenerunt primo artetn carminum ad laudandum et efferendum facta pulcra et decora : animce vero defieientes abhis in nobiHtate adinve- nerunt carmina ad vituperandum et detestandum facta turpia et inhonesta. Et subdit: quamvis necesse est ei, c\j^us propositum est detestari malos et maia, ulprobet, el laudet bona facta et virtuosa. Nullus autem poetarum scivit excellentius aut efficatius laudare et vituperare quam perfectissimus C) poeta Dantes; laudavit siquidem virtutes et virtuosos, yituperayit yicia et yiciosos; de quo merito dici potest illud Proverbiorum Xn. De fructu oris tui replMtur unusquisque. Nec minus illud, quod dicit Oyidius in commendationem Yirgilii principis poetarum :

Omnia divino cantavit carmine vates.

Hoc de primo.

Secundum, quod tangitur in autoritate pra^missa, est utilitas desiderabilis, utilitas inquam multiplex: uti- litas inyentionis, utilitas instructionis, utilitas correctionis.

(*) S. plcnissime dicere posset. (*) K. sanc Uclabitur.

(■) £. prostat. (•) S. poeticas.

(') 116, etiam. £. ut eridenter. (*) 116, motus. C) 8. pcrilissimu<i.

INTRODUCTIO. 9

Utilitas inventionis maxima patet per Philosophum in sua poetria, ubi dicit quod originis poetrice in homine na- turaUler duce causce esse videntur: prima quidem, quoe existU in homine a prima naUviMe, est assimilatio rei ad rem, et rqyrcesentatio rei per rem ; quoniam homo inter coetera ammalia maxime delectatur in assimilatione et re- prcesentaHone. Causa vero secunda est delectatio, quam homo habet per naturam ex tnetro et symphonia. Et con- cludit ibi philosophus: igUur delectoMo animce C) cx reprce- sentatiombus, metris et symphoniis, causa est adinventionis artis poeticcB. Hic autem poeta perfectissimus convenien- tissime reprffisentationibus usus est, ut patere potest di- scurrenti totum poema ejus ubique mirabiliter flguratum. Utilitas informationis, quoniam secundum (^) sententiam Horatii in sua poetria :

Aut prodesse volunt, aut delectare poetce, Aut simul et jocunda et idonea dicere vitce : Omne tulit punctum qui miscuit utUe dulci.

Hic autem poeta pra^tantissimus delectabilitatem et fruc- tuositatem tam artificialiter contexuit, ut alteram sine altera in ejus volumine reperire non possis. Utilitas cor- rectionis per se patet (^) ; l(^imus siquidem quod Dominus mandavit filiis Israel ut spoliarent iEgiptios auro et ar- gento, per hoc moraliter admonens ut sive aurum sa- pientiae, sive argentum eloquentiae apud poetas invenire- mus {% in usum salutiferae eruditionis verteremus. Hic autem christianissimus poeta Dantes poetriam ad theo- logiam studuit revocare, quae tamen de se magnam con- venientiam habet cum illa : potest namque theologia dici qusedam poetria de Deo ; nam testante Philosopho poe-

C) £. est ex. (*) E. UUliUs inforaianU, quam-secanduni.

(*) E. per ae probatar. (*) E. e 116, in?eiieriiiiu8.

1 0 INTROPUCTIO,

tae fuerunt primi theologizantes de Deo. Ideo non ine- leganter (^) de Dante dicere possum id, quod Averrois de Aristotele dicit: adinvenit eum natura hufjtis arlis prin- cipem et magistrum. Et hoc de secundo (*).

Tertium et ultimum est fertilitas (^) ineffabilis. Ars namque poetica inter liberales (^) minime numeratur, quia omnes supergressa, cunctasque complexa, super- eminenter excellit. Unde novissimus poeta Petrarcha in quadam epistola, quam ad me scribit: magnum esl, inquit, inter magna esse, sed majus interdum eoccipi, sictU ex numero magnorum civium princeps (*) excipitur. Sic theologiam, sic philosophiam, sic medicinam inter libe- rales non novimus numerari. Haec igitur nobilissima scientiarum potissime in nobiles mentes cadere dignatur. Hanc enim illustrissimi principes studiosissime coluerunt, sicut Julius Ga.'sar, Gaesar Augustus, Titus Vespasianus, Hadrianus, Scipio Africanus : hanc sapientissimi doctores. Augustinus, Jeronimus, Ambrosius: hanc clarissimi phi- losophi, Plato, Aristotiles, et Solon legum lator. Ideo bene

Glaudianus florentinus poeta:

*

Gaudet enim virtus testes sibi jungere Musas: Carmen amat quisquis carmine digna gerit.

Dicam ergo, concludens de nobilissimo poeta, iilud Ec- clesiastici 39. Ipse tamquam imbres tnittet eloquia sapien- IUjb: sapientiae, inquam, verae, de qua Augustinus VIII de Givitate Dei circa principium : cum phUosopkis est kabenda collaHo, quorum nomen, si laUne interpretetur, amorem sapientioe profitetur {% Porro si sapienHa Deus est. ut divina mtorUas veritasque numstravU, verus pkUoso^ phus amator Dei esL Unde magnus philosophus et poeta

(*) £. Idco inquam elegantcr. (') £. sit dictum.

(*) S. utlliUs. (*) S. liberales artes.

(') £. polcns excipitur. (*) £. Interpretetur.

INTRODUCTIO. 1 1

Plato, phUosophia, ait in Phaedone, est meditatio mortis. Duas autem asserit esse mortes ; primam natura^, homo enim naturaliter moritur cum anima corpus C) solutum lege naturae. Secunda est virtutis, cum scilicet anima adhuc in corpore constituta corporeas contemnil iliece- bras et cupiditatum dulces insidias, reiiquasque onmes exuit passiones. Hic autem verus ptiilosophus ac poeta hanc mortem summopere meditatus eam studuit per- suadere mentibus omnium (^) ut mortem sine morte (^) feliclter pervenirent, ut in processu operis clarissime ostendetur : ad quam nos vocare dignetur qui est mor- tis et vita^ dominus in SBternum, amen. )

Praemissa commendatione communi tam poetriffi quam nostri poeta^, nunc consequenter est ad libri (^) literam de- scendendum. Ad cujus clariorem intelligentiam (^) quaedam evidentialia extrinsecus praelibentur (^). Et primo quaeratur quis libri autor : secundo, quae materia : tertio, quae in- tentio : quarto, quac utiHtas : quinto, cui parti philosophiae supponatur: sexto, quis libri titulus.

Ad primum dico, quod autor fuit Dantes Aldigherius, poeta florentinus, et multis vocabulis designatur. Primo, a vocabulo propriae nominationis (^), vocatus est enim Dantes, et merito; est enim nomen consequens rei (^. Dictus est enim Dantes quasi dans se ad multa, dedit namque se universaliter ad omnia, ut patebit in discursu

C) S., £. e 116, rclinquit solutom. (') S., E. e 116. hominum.

(') S., £. e 116, morte faciliter eTitareot et «d nteroan TitAm feliciten (*) S. qni inserisce : Declaratio liler» librique di?isio. (*) £. nunc coDTenienter ad librL (*) £. clariorem efidentiam. C) E. eridentiora licet extriDtecus perhilicnlor. (') S. nationis; £. denominationis.

(*) E. Primo enim a Tocabolo propri« denominationis Dantes est Tocatuk. et merito, qoia nomeo ett ooDSonans rei.

12 INTRODUCTIO.

hvgus operis ; et omnibus scientiis operam dedit, et pra;- cipue(^) poetica; delectabiiissimae scientiarum. Vel dictus est Dantes quasi dans theos (^), idest, Dei et divinorum noticiam. Nam cum autor iste in viridiori ajtate vacasset (^) philosophiae naturali, morali, et artibus (^) in Florentia^ Bononia et Padua, in matura aetate jam exul dedit se sacrae theologiae Parisius, ubi adeo alte emicuit quod ab aliquibus vocabatur poeta, ab aliis philosophus, ab aliis theologus. Nullus autem fuit poeta qui paradisum poe- tice describeret nisi hic poeta miriflcus ; quod de se ipso profltetur secundo Capitulo Paradisi dicens:

L acqua cK io prendo giamniai non si corse.

Aldigherius nomen est cognationis. Fuit namque Dantes majorum sanguine generosus, scilicet de Aldigheriis (^^ : quod nomen fuit tractum ab Aldigheriis nobilibus de Ferraria, ut dicetur Gapitulo XV Paradisi, ubi autor introducit quemdam nobilem militem antiquum pracde- cessorem suum dicentem :

Mia dofina venne a nie di Val di Pado.

Gonstat autem Ferariam esse in Valle Padi. Aldigherii autem descenderunt ex HeUsaeis; unde idem dicit ibidem:

Moronto fU mio fratre\^\ ed Eliseo.

Et dicitur Dantes Aldigherius quasi alta digerens vel alia di- gerens quam (^) alii poetaB. Nemo unquam poetarum, nullum excipio ^\ habuit unquam tam altam phantasiam, aut tam nobilem materiam scivit, vel potuit invenire, in qua tam eleganter tradit cognitionem rerum humanarum;, (U

(*) S. scicntiflD pocticap. (') £. theu. Gr. ^'cou.

(*) 116, racarct. (*) £. naturali et luorali in Florentia.

(') E. Aldigberiis nobilibos de Ferraria, ut.

(*) £. mio fratc. C) S. plusquam.

('} £. cxcipimns, habuit tam altam.

INTRODLGTIO. 13

(iivinarum virtutum, et morum, et omnium fere actuum humanorum et agibilium (^) mundi. Quod autem quidam dicunt Aligherii, subtrahitur d ex usu; et quod alii di- cunt Alagherii, corrumpunt omnino vocabulum.

Poeta nomen est professionis : nomine siquidem poeta^ sicut nullum rarius, ita nullum clarius, nuUum venera- bilius, nullum durabilius. Nam (^) cum caeterarum rerum sludia habeantur arte et doctrina; poeta (^) natura ipsa valet, et quasi divino quodam spiritu inflatur, ut ait TuIIius in Oratione pro Lucio (*) Arciiia poeta pra^ceptore suo. Hujus rei indicium ij') et argumentum fuit in isto insigni poeta, quod mater ejus gravida ex eo, non longe a partu vidit per somnium qualis debebat esse fructus ventris sui, licet tunc sibi et aliis ignotus. Videbatur namque nobili domina; esse sub alta lauro in prato vi- renti apud ciarissimum fontem, et hic videbatur parere fllium, qui brevissimo tempore nutritus solum baccis ex iauro cadentibus, et unda lucidi [^) fontis, videbatur fleri pastor, et ingeniabatur (") suo posse habere de frondibus ari^oris, cujus fructu fuerat enutritus, et in ipso co- namine videbatur cadere, et ex ipso surgente videbatur oriri pavo. Ex qua re tanta admiratio nata(^) est ipsi do- minsB, quod somnium (^) rupit. Hujus somnii interpretatio haec esse videtur. Laurus signiflcat ipsam scientiam poe- licam infusam a coelo ipsi autori. Pratum virens est ipsa Florentia florens, in qua natus est. Fons clarissi- mus C^) eloquentiam luculontissimam ejus. Quod subito factus est pastor, flgurat excellentiam ingenii et doctri-

(') K. et aquisibilium.

{*) £. Nam ciptcrarum rerum studia babentar.

(*) K. poelica, nalura ipsa.

(*) S. Licinio. C) £. iudicium.

(^) K. lucida fontis. ('') S. lolo suo possc.

(') S. facta cst. (') £. somiium rupil.

(**) S. signiflcat eloquentiam. £. cst eloquentia.

14 INTRODUCTIO.

nae suae, qua pavit animos omnium; non solum enim pascit viros, sed infismtulos et foeminas, et post delecta- tionem verborum pascit inteilectus excelsos. Quod cona- tur capere frondes significat ingens desiderium, quod C) habebat, laureae obtinend^. Quod (^) ceciderit in ipso co- natu significat casum, quem omnes facimus sine resur- gere, scilicet (^) casum mortis. Quod ex pastore oriatur pavo, significat opus (^) suae Comoedide, quae recte assi- milatur pavoni ; quod potest multipliciter patere. Primo uamque caro pavonis (^) odorifera, et quodammodo in- (orruptibilis : ita sensus istius libri, quomodocumque capiatur, sive superficialiter, sive sententialiter, est odo- rifer, idest delectabilis, continens veritatem simplicem et incorruptam, et quanto magis discutitur, tanto magis reddit odorem incorruptibilis (^) veritatis. Secundo, pavo habet pennam pulcerrimam, qua ejus caro vestitur et ornatur, et habet centum oculos in pennis: ita litera ipsa, variis floribus et diversis coloribus adornata, vestit C) sententiam, quae habet centum oculos, idest centum ca- pitula {% sive cantus. Tertio, pavo habet turpes pedes, et moUem incessum : ita ipse stylus, quo tamquam pedibus ipsa materia consistit et firmatur, turpis videtur respectu literalis, quamvis in genere suo sit pulcerrimus omnium, et magis conformis ingeniis modernorum. Vel pedes tur- pes sunt carmina vulgaria, quibus tamquam pedibus sty- lus currit; qua^ sunt turpia respectu litteralium. Unde et incessus moliis significat humilitatem styli, quae ne- cessario exigitur in Comoediis, ut statim dicetur. Ultimo, pavo habet vocem horribilem : ila (^) vox autoris, licet vi- deatur suavis ad sonum verborum, tamen ad sententiam

{*) £. quod ipse. (*) S. quod aatein.

(*) £. scilicet propter causam mortis. C) £. opus, sirc ComcBdia.

(') £. est odorifera. (*) £. incomipUMlem Teritatis.

^j £. restitur senlenlia. (*) S. capita.

(*) £. itaque.

INTRODLCTIO, 1 5

aspera sonat, dum increpat vicia multorum acerbissime. Immo etiam sonus verborum sa^pe videtur amarissimus iliis quos tangit Quare C) horribiliter ciamat yox autoris dum exclamat irate:

Ahi! serva Italia, di dolore ostello.

Et cum dicit:

0 avarizia, che puoi lu piii farme.

Et ita de multis exclamationibus et increpationibus ge- neralSbus et particularibus. Ergo bene qui fuerat in vita pastor, post mortem peperit pavonem, idest pulcerrimum librum istum.

Fiorentinus vocabulum est proprio^ nationis; argu- mentum enim sumitur a patria. Fiorentia autem, juxta Yocabuli allusionem, florentissima urbium^ hunc florem peperit mundo, qui attulit tantum fructum, licet non noverit eum, sed expulerit a se cum erat in ipso flore astatis, fortunae, et dignitatis. Unde quemadmodum iste poeta illustris XI Cap. Paradisi beatum Franciscum ap- pellat Solem, et locum originis illius Orientem, ita ego merito ipsum Dantem dixerim Solem, qui modernis tem- poribus iiluxit ambulantibus in tenebra(^) ignorantiae poe- ticffi facultatis ; et Florentiam Orientem, quo^ hunc prav clarissimum Solem emisit in mundum. Natus est autem (^; iste fulgentissimus splendor Italicus in praefata patria sua, vacante romano imperio, post mortem Federici secundi, famosi Imperatoris Romanorum, anno salutiferae Incar- nationis regis uniyersi MCCLXY, sedente Urbano Papa quarto. Haec de autore.

Materia, sive subjectum hujus libri, est status anima'

(') S. Qatm. (*) 116, tenebris.

(^ 8. aatein splendentissimus (blgor Italicus.

1 T) INTRODLCTIO.

humansB tam junctae corpori, quam a corpore separatae C): qui status universaliter est triplex, sicut autor tres facit partes de toto opere. Quaedam enim anima est posita in peccatis, et ista dum vivit cum corpore, est mortua mo- raliter, et sic est in Inferno (*) morali : dum est separata a corpore, est in Inferno essentiali, si obstinata insana- hiliter moritur. Alia anima est qua) recedit a viciis, et ista dum est in corpore, est in Purgatorio morali, sci- licet in actu poenitentio), in quo purgat sua peccata : separata vero a corpore, est in Purgatorio essentiali. Tertio est alia anima in perfecto habitu virtutis, et ista (^) vivens in corpore est quodam modo in Paradiso, quia in quadam felicitate, quantum est possibile homini in hac vita miseriai : separata post mortem, est in Paradiso coe- lesti, ubi fruitur visione Dei, in quo est vera et perfecta felicitas. Est autem hic utiliter advertendum quod aliqui descripserunt Infernum moraliter tantum, sicut antiqui poetae Yirgilius et Homerus, quia omnia supplicia, qua.' finguntur a poetis esse in Inferno, reperiuntur in hoc mundo vicioso, qui est Infernus viventium. Alii vero descripserunt Infernum essentialiter, sicut sacri Theo- logi et sancti Doctores. Nunc(*) autor noster tamquam poeta christianissimus (^) utrumque Infernum describit, alterutro calle procedens, nunc de morali, nunc de essen- tiali loquitur, ut patebit clare (*) in processu. Nec dicas, ut aliqui dixerunt, quod materia libri sit Comoedia ; nam Comcedia est stylus, non materia. Unde sicut inconvenien- ter dicitur, materia Yirgilii est tragcedia, Horatii Satyra, et Ovidii Comoedia, ita est in proposito.

(*) E. separatap. Constat universaliter id esso triplex.

(') E. Inferno esscntiali, si obstinata.

(") £. ct ita TlTens.

(^) 116, Nunc autem poeta nosler. E. Nunc autem doctor noster.

(') E. christianissimus ?idelur» quia Infernum describit» ab alterutro.

(*) £. clarius.

INTRODUCnO. 17

Intentio autoris est optima; intendit enim facere hominem 0 bonum, quia intendit tum metu poenarum, tum exhortatione praemiorum homines reyocare ad cuV- tum yirtutis, proponens supplicia debita yiciis et praemia delHta yirtiitibus; nam secundum sententiam Horatii(^:

Odertmt peccare honi mrtuHs amore, Odertmt peccare mali formidine pcmce.

hitendit itaque grayissimis poenis mordere yiciosos, et altiswnis praemiis honorare yurtuosos, et cum hoc sibi ipd perpetuam gloriam propagare.

Utilitas est maxima et desiderabilissima, scilicet co- gnitio humanae feiicitatis, licet sint plurimae utilitates particulares, sed omnes sunt propter istam, et reducun- tur ad istam.

Liber iste supponitur omni parti philosophiae ; et primo Ethicae, in quantum tractat de actibus humanis, puta de yiciis et yirtutibus: Metaphysicae et Theolc^iae, in quantum tractat (^) de Deo et substantiis separatis, siye angelis : et interdum Physicae, quoniam (^) scilicet inter- serit quaedam naturalia: tamen proprius(^) et principa- lius supponitur Ethicae, ut per se patet.

Libri titulus est talis: Indpit prima Cantica Gomoe- diae Dantis Aldigherii poetae Florentini, in qua tracta- tur (®) de hifemo. bi hoc titulo, primo tangitur ordo, siye causa formalis, ciim dicitur prima; sequitur enim se- cunda. Ad quod notandum quod forma istius hbri est duplex, scilicet forma tractatus et forma tractandi. Forma tractatus est compositio rhythmica, suayitate eloquentiae et grayitate sententiae condita. Forma tractandi est mo- dus agendi, et ordo quem seryat, qui est multiplex, sci-

(*) S. homineiii eise bomiiii. (*) S. in Epistolis.

n £• tractaTit (^) 116 e S. e B. quando sdlioet

(") B. prioi. (*) £. tracUt

I. a

Ifll INTRODUCTIO.

lioet diflfiniliyiis, diyisiyus, probaUyuSy improbatiyQS, et exeaiploruin positiyus. Difl&nitiyuS| quitO saBpe diflfinit; diflBnit enim fidem, spem, et ita de muitis. DiyisiyuSy qoia diyidit Infernum per circulos, Purgatorium per gra- dus, Paradisum per spheras; et ita de multis. Probatiyu% quia saepe probat dicta sua rationibus et persuasionibus. Improbatiyus, quia saepe improbat dicta aliorum, ut saepe patet. Exemplorum positiyus, ut patet per totum.

Hic liber merito ai^Uatur Gantica; sicut enim in sacra Scriptura quidam liber Salomonis appellatur Gan* tica Canticorum per excdlratiam, ita iste liber (^) in poe- tria. Nam cum omnis poeta cantet, hic tamen dulcius et delectabilius canere (^) yidetur. Ddnde tangitor in tituk> stylus poeticus. Ad quod notandum est quod est triplex stylus scilicet, tragcedia, satyra, et comoedia. Tragoedia est stylus altus et superbus; tractat etdm de memo- rabilibus et horrendis gestis, qualia sunt mutationes (^ regnorum^ eyersiones urbium, conflictus bellorum, in- teritus regum, strages (^) et caedes yirorum, et aliae maxi«< mm dades ; et talia describentes yocati (^) sunt tragacdi^ siye tragici, sfcut Homerus^ Virgiiius, EuripideSy Statiusy Simonides, Ennius, et alii plures. Satyja est stylus mediua et temperatusy tractat enim de yirtutibus et yiciis; et tatia describentes yocantur Satyri, siye Satyrid; sunt enim satyri yitia reprehendentes, sicut Horatiusy Ju** yenalis, et Persius. Comoedia est stylus bassus et bumiMs^ tractat enim yulgaria et yiUa C) facta ruralium, plebeio- rum, et humilium (^) personarum ; et talia describentes yocantur comoedi^ siye comici^ sicut Piautus, Terentiua^

(') £. est quia se diiBiiit; dUHnit enim.

n 116, ita llber iste in poetria potest appellari Cantica. Nam.

{*) E. canUre. (*) £. iminaUttooet.

(■) 116» Slragei fironim. («) S. dicti nint

f ) £. utilia fiicU. («) £. humilinm pariter : «I talia.

INTRODUCTIO. 19

Oyidius. Modo est hic attente notandum C) quod, sicut in isto libro est omnis pars philosophiae, ut dictum est, ita est omnis pars poetrifle. Unde si quis veiit sub- tfliter investigare, hic (^) est tragOBdia, satyra, et comoe- dia. Tragoedia quidem, quia describit gesta Pontificum, Principum, Regum, Baronum, et aliorum magnatum et nobiliun), sicut patet in toto libro. Satyra, idest re- prehensoria; reprehendit enim mirabiiiter et audacter omnia genera yiciorum, nec parcit dignitati, potestati, yei nobilitati aliciyus. Ideo conyenientius posset intitu- lari satyra, quam tragoedia, vel comoBdia. Potest (^) etiam dici quod sit comoBdia {% nam secundum Isidorum Ck)m(B- dia incipit a tristibus et terminatur ad laeta. Et ita li- ber iste incipit a tristi materia, scilicet ab Inferno, et terminatur ad tetam (^), scilicet ad Paradisum, siye ad di- yinam (^) essentiam. Sed dices forsan, lector : cur yis mihi baptizare librum de noyo, cum autor nominayerit C) ipsum Gomoediam? Dico quod autor potius yoluit yocare C) li- brum Gomoediam a stylo infimo et yulgari, quia de rei yeritate est humilis respectu litteralis, quamyis in genere suo sit sublimis et excellens. Deinde tangitur in titulo causa effidens, cum dicitur Dantis Aldigherii; et mate- ria, cum dicitur, in qua agitur de Infemo, siye causa et subjectum libri primi.

(*) S. Tidendam. E. ett hic attendeDduni.

(^ £. hio tragaBdiaiDy satyram, conHBdiam inyeniet

(*) 116, Potest enim etiam. (^) S. comcBdia qom indpit

(*) S. qnia ad Paraditam. (*) £. diTinamm easentiam.

f ) 116, denominareTit E. nominayit (*) S. ipanm comcediam.

INdPIT PMMU8 CANTUS PRIMJS COMCEDLE, Mt 2t(0 prohemgatur ad totum opus.

H

.18 pnBambulis pro eyidentia pracursis C\ nunc ad libri divisionem yeniendum est. Autor noster considerans triplicem esse hominum vitam, scilicet yiciosorum, poe- nttentium, et yirtuosorum, opus suum distinxit in tres partes, scilicet Infernum, Purgatorium, et Paradisum. In Infemo tractat de punitione (^ yiciosorum : in Purgatorio de conyersione poenitentium : in Paradiso de praemia- tione yirtuosorum. Quorum librorum quilibet diyiditur per cajritula, quae appellantur cantus propter consonaiH ttam rliythmorum ; et quilibet cantus per rhythmos. Pri- AHis liber diyiditur in duas partes principales ^, scilicet in prooemium et tractatum. Prooemium continet tria capi- tula, in quorum primo autor proponit, in secundo invocat, in tertio antem incipit tractatum. Primum capitulum potest diyidi in quinque partes generales, in prima qua- ram autor describit yisionem unam, in qua flngit se reperisse in quadam silya. In secunda ostendit qualiter peryenit ad quemdam montem, ibi : Ma poi che fiH. In twlia ostendit quomodo sibi yolenti ascendere illum mon- tem obyiayerunt tres ferse infestse, impedientes ejus iter, ibi : Ed ecco quasL In quarta ostendit quomodo quidam oc- currit sibi ad qus succursum, ibi(^) : Mentre cKio rumava. In quhita ostendit quomodo ille dederit (^ sibi suum suc- cursum, \b\: A te convien ienere aitro maggio. Unaquee-

(*) E. percanif. (*) 116, pargatione. (*) S. partes, sdlieet

(^) £. SdU dalla parte qnarta alla qufaitay ponendo: A U convien ec C) 8* dedlt ribi foccartimi.

22 GOMENTUM INFERNl

que istarum partium habet plures particulas speciales, quas explicabo discurrendo per singulas. Ad primam ergo partem generalem dico, quod autor describit suam visionem ; et primo tangit quo tempore apparuerit sibi ista visio, scilicet in medio cursu humanae vitae. Sed antequam descendam ad expositionem litterae, oportet praenotare quod autor noster C) fingit se habuisse hanc mi- rabilem salutiferam visionem in MCGC anno, scilicet Ju- bilaei, in quo erat generalis indulgentia peccatorum, et in die Yeneris sancti, in quo facta est r^emptio pecca- torum, ita quod merito autor poterat bene sperare in sui conversionem et operis prosperationem. Describit autem hanc suam visionem distincte per tempora, quam tamen totam simul habuerat, sicut Moyses describit Ge- nesim, et Joannes Apocalypsim. Quod pro tanto dixisse ve- lim (^) ut multa puncta elucescant, quae viderentur obscura hoc ignorato. Autor enim describit multa facta post istud tempus, et ssepe per multos annos, et sic quasi propheta videtur prsedicare {^) futura, cum tamen noverit illa jam facta cum scripsit, sed fingit se illa praevidisse in illa Yisione sua in prsedicto millesimo, quae tamen postea diversis temporibus scripsit.

Nunc ergo ad expositionem literee dicit autor : Nel mezzo del cammiu di nostra vita ec. Sed quod (^) est medium iter nostree vitae ? Dicunt aliqui quod dimidium nostrae vita^ est somnus, quia Philosophus dicit primo Ethicorum quod nihil differunt felices a miseris (^) secun- dum dimidium vita), et appellat dimidium yit® somnum. Videtur ergo(®) autor velle dicere se habuisse hoc(''') per visionem in somno, sed hoc non valet, quia, ut

(*) S. autor iste fingit. (*) S. Qood ideo dixi ot malta.

(^ S., £. e 116, prsdicere. C) £. quid est mediam DOStnD Titc.

(') £. roiseris tempore somni, quod est dimidiam Titc, et appellat. (*) £. quoque autor. (^ £. hanc Tisioiiem in aomnio.

CANTUS PRIMUS. 23

dicit commentator ptiilosoptius, per somnum intelligit ibi quietem: iK)n enim est yenim quod homo dormiat me- dietate (^) temporis. Alii dicunt quod dimidium nostr® yitffi est nox; tantum enim habemus in mundo isto de tenebra, quantum de luce, et autor noster visionem habuit de nocte. Yisiones enim et subtiles imaginationes, ut plurimum, adyeniunt (^ in nocte, quando anima (^ magis reoolligit se ad se, et est magis semota a curis temporalibus ; quo tempore (^) ratio discurrit et conside- rat quomodo expendiderit (^) tempus suum, et in quibus, quasi (^) in yanis. Sed certe, quamyis istud totum yerum fflt, tamen iK)n est C) intentio autoris hic, quia autor de- scribit clare istud tempus paulo infra cum dicit: Temp'era dal principio del maUmo. Unde dico quod autor describit tempus (^) annorum suae yitae, in quo incoepit istud opus. Yidetur ergo (^ posse dici quod sit tempus triginta an- iK^rum, quia secundum Aristotelem, libro (^^) Politicorum, anni hominis communiter sunt sexaginta. Alii tamen dicunt quod (^^) tempus triginta trium annorum, quia Ghristus (^^) tanto tempore yixit, et teste Apostolo omnes resurgent in ea »tate, in qua mortuus est Ghristus. De hoc tamrai non yideretur multum curandum, quia, teste Philosopho: qwBparvm distant, mhU distare videntur. Sed quidquid dicatur, yeritas est, quod autor per istud me- dium intmdit tempus XXXY annorum, sicut ipsemet liBStatttr alibi, et tale quidem tempus bene yocat dimi-

(') 116, medieUiteDi. E. medieUteiii tiUb. (*) 116, ▼enimit de nocte.

n 116, ■nlnui recolligit.— S. aiiiiiii nuigU recoUigitnr. E. anima magU se eoUigit ad ae.

C) S. tmio eolm ratio: (*) S. expenderit.

n B. ipiare in Tanii.

n B. e 116; non est bU intentio. E. non est lisc intentio. n S. tempos toiim ideit annomm.

(*) E. qoo^ poiie. (**) E. tecundo Politiconim.

(") E.y S. e 116y qnod est tempns. <•>) s. Chriitiis Bedemptor noster prsDtiotissimns, tanto.

84 GOMENTUM INFERNI

dium yitae ; satis enim probabile videtur quod homo codh muniter usque ad XX Y (^) annum sit in incremento, aliis XXY annis in statu, aliis XXY in declinatione; quod confirmat autoritas Prophet® dicentis : cUes camonm no- strorum in ipsis septuaginta anm$. Et addit : qaod si perve^ neril C) ad LXXX, amplius labor el dolor. Et dato quo<l dictum tempus non esset dimidium vita^, tamen stat adhuc et constat, quodautor incc£perit(^ opus suum m XXXY anno, si consideras tempus nativitatis ejus, quod jam positum est supra ; sed autor incipit (*) in MGGC, quod ipsemet scribit in Inferni capitulo XXI. Et dicit : mi ri- trovai per una selva oscura: ista siquidem sylva est muu^ danus(^) status viciosus, qui metaphorice appellatur sylva; sicut enim in sylva est magna diversitas arborum, ita in mundo isto diversa varietas hominum et animorum (V Unde Persius poeta:

Mille homimm species, et rerum discolor usus : Vette suum cuique est, nec voto vivitur uno.

Sicut enim sylva est locus C) incultus, plenus insidiarum, receptaculum ferarum in hominem diversimode s»vieB* tium C)j ita in ista vita inculta sunt diversa g^nera vicio- rum (^) ssevientium in perniciem animai*um et corponuD, ut statim dicetur. Et dicit oscura propter ignorantiam et peccatum(^^),quee obcaecant, et obscurant, et tenebras pe- tunt, quia C^) qui male agit, odit lucem. Et continuo subdiC causam dicens, che la diritta via era smarrita : via nempe

(*) £. ad triginta qniDque annos est in iocremento, aliia trigintaqiiiiiqiie annis in statu, aliis triginta qoinque annis in delectatlone(«ie); qood conflrmat (') E. rapenrixent (*) £. e 116, inocBpit.

(*) £. e 116, incoeplt (") S. mundos fragilif et Titioauf.

(') S. ita in mundo isto diyersitas hominnm et animorum. E. et anlmaram. O £. locus plenus insidiarum, et receptaculum. (*) S. deMBTientium. £. scirientium, et est locns iocaitiis, ita. (*) E. Titiorum diTcrsimode. (**) E. et per peocata.

(**)£. quia, juxta ETangelii seriem, qui male.

CANTUS PRI1IU& 25

rocta C) est via virtutum, qu» recte ducit hominem ad beatitudiuem. Et notanter dicit autor marrita, idest non perdita (^ : nam quamyis esset yiciosus tunc, tamen poterat redire ad viam rectam yirtutum. Ordina sic literam : ego Dantes mi ritronmper una $elva oscura, idest in via viciorum tenebrosa, nd mezzo dd cammin di nostra vita, idest in medio discursu human» yit». Et ecce causam : che, idest, quia fo diriUa fria, scilicet virtutum^ qu» recto calle ducit hominem in finem suum (^), era marrila, scilicet ad teoft- pus. Ah quanlo. Hic autor, descripturus istam sylvam, primo Yult ost^ere quam sit diflScile et laboriosum de- scribere ipsam; ideo incipit ab exclamatione, dicens cum admiratione: ah quam durum est dicere qualis erat ista yia yidorum I Et hic nota, quod ista litera Ah^ in pluribus textibus reperitur corrupta sic : E quanto a dir ; quod nullo modo stare potest, quia numquam litera posset construi, et tota (^) omnino remanet suspensiya, et etiam illud E non haberet quid copulareL Unde necessario de- bet did Ah, vel AH exdamatiye i^\ quod tantum yalet in yulgari florentino ; et est adyerbium admirantis, siye do- lentis. Et dicit: questa selva sdvaggia e aspra e forte; sed coBtra imo yia yiciorum yidetur |dana, leyis, et delectabilis; qood patet inductiye discurrendo per singula yida. Su^ perbia siquidem delectabilis yidetur: quid enim est su- peibire nisi super alios yelle ire? Hoc autem est tam ddectabile multis, quod saepe frater interficit fratrem, et flliiis prodit (^) patrem: delectabilissimum ^go (!) est prJBcq[Muiy ut testatur (^) Philosophus iibro Rhetoricorum. Inndia sequitur superbiam, tamquam propria filia ma- trem, ut ait Augustinus. Ira est tam delectabiiis quod

(*) S. dlrecU. E. Tii nempe ▼irtvUmi racU ett, quit recle. (*) S. non deperdiU. O E. homiiiem nurfm.

0) E. toU oraUo remineret. S. toU omalBO remaneret. (") E. ezcUmantlt. (*) E. perdit C) £• qooqoe ett.

. (*) B. teitalnr Aristotalei in lecondo Etlilcomm.

26 GOMENTUM INFERNI

Aristoteles refert Homerum dixisse quod ira est dulcior melle distillante, quoniam appetitus vindict® est. Hoc autem scribit Homerus libro suae Diados. Avaritia autem videtur valde delectabilis : quid enim dulcius lucro, quod non permittit laborantem fatisci 0)? Accidia est delecta- bilis, quia delectabile est quiescere et non laborare, ut dicit Philosophus praedicto libro Rhetoricorum ('). De luxu- ria et gula, qualiter et quare sint delectabilissimae, assigna- bitur (^) ratio naturalis infra, capitulo YI. Respondendum breviter quod via viciorum a principio videtur dulcis, sed finis ejus amarus (^). Contrarium est de via virtutum, Ijit paulo post dicetur. Et dicit: Che nel pensier rmnova la paura; homo enim (^) implicitus peccatis habet multa timere, sicut judicium Dei, justitiam mundi, remorsum conscientiae, infamiam hominum, mutationem fortunae, et ita de multis. Ideo bene dicit quod, quando recogitat istam viam, renovatur timor in eo. Ordina sic literam: Ahi quanto e cosa dura a dire, idest describere, qual era questa selva selvaggia e aspra e forte, che rinnova la paura nel pensiero. Hoc notanter dicit, quia memoria viciorum est amara recedenti a vitiis. Tanf S amara. Hic autor explicat amaritudinem hujus silvee per comparationem ad mortem, dicens : et ista sylva S tanto amara che poco e piu morte. Sed contra via . viciorum est mors animae, et mors animde est amarior (*) quam mors corporis: ergo debuisset C) potius dixisse ch' assai e men morte. Dicen- dum breviter quod ista mors animae pro tanto potest dici minus amara (^), quia a morte viciorum potest homo redire ad viam virtutum quamdiu vivit vita corporali

(') E. factisccre. (') £. Ethicorum.

C) £. assignatur ratio naturalis in Cantu sexto.

(*) £. amarissimus. Contrarium totum est.

(') £. enim, multiplidter peccans babet.

(*) E. est maior quam corporis.

(') S. debuissel dicere. (*) E. amara, quia timore TJtionim.

GANTUS PRIMUS. 27

in mundp, sed post mortem corporis non est amplius poenitentiee locus. Et subdit causam, quee moverit (^) ipsum ad descriptionem istius sylvae, dicens: Ma dird d' altre case cKwi ho scorte, idest quas vidi ibi in illa sylva, scilicet de viciis et viciorum suppliciis; per trattar del ben cK i vi trovai; quasi dicat : quamvis dixerim quod ista sylva sit tam amara, tamen dicam de his quee vidi in ea^ causa tractandi de bono quod reperii ibi. Sed quid est istud bonum ? Dicunt aliqui : certe (^) v irtutes et bona moralia reperiuntur in isto mundo inter vicia, sicut rosa inter spinas. Tu yero dic et melius quod bo- num, quod hic reperitur, est multiplex; nam per istam inspectionem et considerationem viciorum et supplicio- rum eorumdem apparet punitio malorum, emendatio multorum, et perfectio bonorum. Poena etiam in se bona est, ratione justitiae quee bona est, ut testatur Boetius in quarto(^). /o non so ben ridir. Hic autor facit anti- pophoram, idest respondet quaestioni tacit^e ; posset enim quis obijcere (^): quare ergo intrabas istam sylvam, ex quo est tam amara? Respondet autor se nescire, quia erat plenus somno quando (^) intravit. Sed quis est iste somnus ? Gerte potest tripliciter considerari : primo (^) secundum opinionem Platonis, qui volebat quod anima, creata ab aeterno, veniret a stellis ad ipsum corpus^ quando erat debite organatum in utero mulieris, et tunc oblivisceretur omnium, quae sciebat, cum prius^*^) esset omnia sciens; et sic oblivio potest dici somnus. Alio modo secundum Aristotelem, qui dicit in (^) libro de Anima, quod anima a principio est tamquam tabella (^

(*) E. qa» moTit ipMim. (") E. CGBler» Tirtates.

O EkjiSmU tgitur improbi, cum pwUuniwr, quidem borU aliquid anMXum, pmnam iptam iciUeet, qum raiione JutUiia bona ett. Pros. IV, lib. IV.

(*) 8. dicere. (*) E. qoando etm intraTit. Sed qoid ett.

(*) 116, primo modo tecandom. C) S. prios omnia sciret.

(*) E. in •ecundo da anima. (*) S., E. e 116, tabala.

28 GOMENTUM INFERNI

rasa, in qua nihil est depictam ; unde ipse autor Pui^a* torii Gap. XYI dicit : V amnui semplicetta ehe sa nutta ; et sic ignorantia (*) potest dici somnus. Tertio, secundum Augustinum et alios theologos anima creatur in instanti a Deo quando infunditur in corpus (*) conceptum turpiter, et talis somnus est peccatum; unde Propheta: ecce enm mquitatibus concepfus sum, et m peccaHs concepU me mater mea. Ad propositum ergo autor vult dicere : non quaeras quomodo intraverim istam syivam, idest viam yi- ciorum, quia omnes nascuntur mali (') : immo, antequam nascamur, sumus in ignorantia et peccato; ideo non possum reminisci primi introitus. Nunc ordina literam sic: /o non so ben ridir, idest referre, com'io v'entrai, sciiicet in ipsam sylvam tam asperam. Et ecce (^) quare ^o nescio; quia tanto era pien di sonno, idest adeo eram plenus somno ignorantiae; et dicit a quel punto, idest tempore adolescentiae, che, idest in quo puncto la verace via abbandonai, idest quando deserui viam vir- tutum, qnsd est vera, et ad yeram patriam ducit. Unde nota hic quod homo a principio vitae ambulat cum somno ignorantiae et peccati(^) innati usque ad tempus adolescentiae, sed non meretur, nec demeretur, quia nondum habet usum Iiberi arbitrii; sed adveniente tempore adoIescentiaB invenit bivium, et tunc imminet magnum periculum (^) ne divertat ad sinistram potius quam ad dexteram ; facilius enim declinat ad sinistram, quia assuetus delectationibus sensibilibus, quasi ratione sopita, relinquit viam rectam virtutum, et yagatur pei* abrupta viciorum. Ideo bene dicit autor quod nescit re^ dicere quomodo intrayerit C) istam silyam, tantum erat

(*) E. ignara potest. (*) £. In corpore coDceptum.

(*) £. ia malis. C) S. caonm qomre ego nescio; qoia.

(*) £. peccati in natiTitate asciue. (') S. atat in magno periculo.

C) £. IntraTit

CANTUS PRIMUS. 29

plenus somno, quando reliquit yiam C) veram. Hoc au- tem accidit in pluribus, nisi divina gratia miserante eli- gant viam rectam, sicut fingitur de Hercule, ut refert Tullius libro Qfficiorum, et Livius narrat de Africano migore simile.

Ma poi cKio fUL Ista est secunda pars generalis, in qua autor ostendit qualiter ipse, diu errans per sylvam de- scriptam, flnaliter peryenit(') ad unum montem, quem sur- siim aspiciens (^) yidit radiis solaribus illustratum. Sed quis est iste mons? Gerte flgurat yirtutem, qu» alta ducit ho- minem ad coelum, sicut yallis flgurat (^) yicium, quee inflma ducit hominem ad infernum ; est enim mons propinquus coek), et per consequens Deo : yallis est yicinior centro, et per consequens infemo, qui est in centro terrae. Dicit ergo autor : Ma poi cK io fui appiS d^un coUe giunto, idest ad radices unius magni montis, Id dove terminava quetta vatte. Et bene dicit ; sicut enim yallis terminatur ad montem, ita yicium ad yirtutem sine aliquo medio ; yirtus enim et yidum sunt opposita immediata (^). Et dicit: Che m'avea di paura U cor compunto, sicut jam expositum est supra, quia nil timidum facit (^) animum nisi reprehensibilis con- scientia yit». Guardai m aUo: bene dicit, quia hucusque respexerat ad ista inflma sensibilia temporalia; nunc primo c(B|Ht erigere caput, idest contempiationem, ad alta yirtudia et eeterna. Unde didt : e vidi le sue spalle. Per terga montis intellige arduitatem et rectitudineni montis, quia mons iste erat altus et rectus usque ad C(Blum,ut dicetur plenius in Purgatorio: ideo bene per terga, quee sunt recta, flgurat repentiam istius montis. Et tangit claritatem istius montis cum dicit: vestUe gid

(*) S. Tiam reetam et Teram. (*) 116, dereiift.

(*) E. retpieieiit, Tidlt ndils Jam solarilKM.

(') E. sifnillcat. (•) E. immediate opposita.

(*) E. nil fiicit hominem timidiim et eiiis animum.

30 GOMSNTUM INFERNI

de^raggi dd piamta, idest, jam iUuminata radiis 9oli& Et (*) QOta metaphoram propriam; sicut enim ille qui yadit per vallem infimam, diu vadit antequam 0 ilki«* cescat sibi, sed cum incipit appropinquare ad montem, continuo incipit videre solem, ita a simili autor noster diu ambulaverat in tenebra viciorum, nunc autem in- cipiebat ascendere ad lucem virtutum; et per hoc in- nuit quod virtus est clara, et reddit hominem darum* Et nota quod per solem istum moraliter debes ittteUi"- gere solem justitis, sciiicet Deum, cijuus gratiffi radiis mons, idest ardua virtus (^), {)otest lucere in homine, nisi Deo illuminante, ut statim dicetur (^) secundo capitulo se- quenti. Ideo bene dicit : che mem driUo aUrtd per ogni caUe, idest per omnem tramitem virtutum et viam y\- vendi (^) recte, quia in saeculo et religione, in operatione et contemplatione, in pace et bello, in infirmitate et sani- tate, in opulentia et paupertate; ergo in quocumque statu, gradu, et fortuna homo sit, iste sol ducit homi- nem recte ad beatitudinem. AUor fu la paura. Hic autor ponit (^) eOectum istius inspectionis, scilicet quietationem sui tlmoris, dicens: AUor fu la paura un poco queta, idest aliquantulum quietata {\ che nd lago del cuor m'eru durata, idest qud^ duraverat (^) mihi in profundo cor- dis, la noUe, appellat noctem totum tempus, qno steterat in viciis, ch'io passai con lanta pieta, idest cum tanta pas- sione. Et merito remissus est timor, quia continuo con- cepit aliqualem spem evadendi ex ista C) sylva, cum ccepis- set modicum cognosoere claritatem virtutis. E come. Hic autor describit dispositionem animi sui, quae nata est

(*} E. £t facit Teram et propriam metaphoram.

(') 116, aotequam sol.

{*) E. Tirtus iUumiiiatmr qaia nolla perfecta Tirtof pdeit

(^) £. dicetur in cantu tequenti. (') £. Tidendi xecle.

(«) S. ostendit £. posuit 0 £. quieta.

(•) £. duraTit mihi. (•) U«» es illa.

CANTUS PRIMUS. 31

ex illa quietatione, per unam (^) comparationem pulcer- rimam, et breviter vult dicere quod accidit sibi in illa quietatione, quemadmodum naufrago {\ qui cum multa anxietate et periculo finaliter perveniens ad litus, respi- cit sibi a tergo et miratur periculosas undas. Construe nunc litteram et expone sic: Cosi tammo mio cKancor fuggiva, idest qui adhuc erat in fuga viciorum ; quia sci- licet exponebat se ad expulsionem viciorum, si volse m* dielro, scilicet versus sylvam, a rimirar lo passo, idest viam viciorum ; et dicit, che non lascio giammai persona viva. Ad intelligentiam istius literae est notandum {\ quod hic potest esse duplex intellectus: unus, quod omnes transeuntes per viam viciorum spiritualiter moriuntur^ quia anima quee peccaverit, ipsa morietur, et tunc expo- natur litera sic : che, idest qui passus viciorum, non fo- sdd, idest numquam dimisit personam vivam, quin oc- ciderit ipsam spiritualiter, ut dictum est : et tunc (^) li persona viva stat pro apposito verbi. Alius intellectus est, quod nuUus vivens in mundo potuit unquam totaliter evitare istam viam viciorum ita quod non iret per ip- sam {% quia septies cadit justus in die saltem venialiter, et tunc expone sic litteram : che, idest quem passum vicionim, persona viva non lascid giammai, quia oportet omnem hominem venientem in mundum (^) peccare com- mnniter, quia non beata Yirgo vel Christus: et tunc (!) li persona viva stat pro supposito, et debet poni a parte ante verbi. Et hoc fecit animus meus cosi come quei, scilicet naufragus, che uscito fuor del pelago alla riva, cum lena affannata, idest magno et periculoso labore, si volge aif acqua perigKosa, idest ad periculosos fluctas

(*) E. ande per comparaUooeni polcerrimam breyiter.

(*) 116, naufrag». (*j S. fdendam.

(^ Coal il Codlee loTeee di Ai. E. tonc h»c penona.

(') 116, per istam fian.

(*) 116, in mondo. £. in honc mondom. (*) S. tone toe p$rmma.

32 COMENTUM INFERNl

maris, e guata, idest respicit ipsum periculum manifestae mortis in quo fuit. Et sic nota quomodo comparatio est propriissima (^) ad propositum. Sicut enim ille qui evasit a magno naufragio maris, et territus, pallidus, quasi se- mimortuus pervenit ad litus quietum, retroflectit se ad periculum ; ita a simili autor noster, qui evaserat de mari amarissimo mundi, transiens cum magno labore (^), et per tot fluctus viciorum pervenerat ad quietum por- tum virtutis, respiciebat ad manifestum periculum mortis animae, in quo (^) fuerat tam diu cum magno timore et dolore. Dicebat enim autor, respiciens ad tempus praB- teritum, sibi ipsi: ah miser infelix, quid fecisti per spa- tium XXXY annorum ? vacasti insanis amoribus et vanis honoribus. Pci ch'ebbi. Hic autor ostendit quomodo coe- perit ascendere montem prsedictum, et breviter vult dicere quod, post illam aliqualem quietationem, ipse re- sumptus modicum reincoepit ire et velle ascendere mon- tem prsedictum. Et adverte quod autor tangit morem (^) et actum itinerantis viatoris, qui percursa longa et aspera valle, ascensurus montem altissimum, quiescit paululum ad pedes montis, et post quietem iterum incipit itinerare. Ita autor noster, tamquam viator cum diu errasset per sylvam viciorum, volens ascendere montem altissimum virtutis, parum quievit, deinde coepit ascendere. Dicit ergo: et ^o Dantes, ripresi via, idest coepi iterum ire, sed non per sylvam, imo per la piaggia deserta, idest per prsedi- ctum montem luminosum ; quem merito vocat plagiam desertam, quia pauci gradiuntur per viam virtutis, quee est de difBciii. Et tangit modum ascendendi ad montem cum dicit : sicche 7 pie' fermo sempre era il ptil hasso ; nam simpliciter loquendo, quando (^) homo ascendit mon-

(') S. iralde propria. (') £. labore perreneraL

(*) S. in quo dia Aierat cam magno. (*) S. modum et aetum.

(') £. quando quis ascendit.

GANTUS PRIMUS. 33

tem pes inferior est iile super quo funditur^^) et firmatur totum corpus salientis; ideo dicit quod pes inferior semper erat firmior. Sed moraliter loquendo, pes inferior erat amor, qui trahebat ipsum ad inferiora terrena C), qui erat firmior et fortior adhuc in eo quam pes superior, idest amor, qui tendebat ad superna. Amor enim est pes, quo anima graditur; unde ipsemet autor Purga- torii capitulo XYin, loquens de amore dicit: e V anima non va con ailro piede. Unde ; pes tatis, amor tuus. Vel (') per pedes figurantur afTectiones secundum Augustinum ; ita quod pes inferior, idest afTectio, quam habebat ad inferiora, erat adhuc firmior in animo autoris. Est tamen idem sensus: nec dicas(^) sicut dixerunt multi igno- ranter (^), quod pes inferior sit humilitas, quae est neces- saria tendenti ad conversionem ; nam autor in isto In- femo solum intendit facere speculationem viciorum, ut tradat cogitationem (^) eorum, sed in Purgatorio sigillatim layabit et mundabit se ab omnibus peccatis, et ideo ibi in primo capituio figurabit (^) humilitatem per juncum, sive per vincum : ergo non hic. Construe sic literam : sicchS il piS pOi basso sempre era U fermo. Et hoc feci, poich' ebbi riposato il corpo lasso, idest postquam quievi ab illa lassitudine. Et nota quod per pausationem et fatigatio- nem corporis autor dat intelligi quietationem et fassi- tudinem (^) animi, quae est occultior ; ideo indicatur per illam manifeste.

Ed ecco quasi. Ista est tertia pars generalis, in qua autor ostendit quomodo sibi ascendenti ad montem vir- tutis occurrunt (^ tres fer» revocantes ipsum a tam bono proposito, sciiicet, Lontia, Leo, et Lupa. Sed ad aperien-

(*) S. Ainditur el confinnatar. E. funditar el flmiatar.

{*) 116, terr», qaia. C) £. Vel pedes signiflcant

(*) S. ut quidam dixerant, qaod. (*) E. ignorantet.

(*) S., £. e 116, cognitionem. C) S. figarabat. E. aigniflcabit

(*) S. feiiitudinem. (*) S. occarrerant

I. «

34 GOMENTUM INFERNI

dam yiam, primo, qusero quee fera sit ista lontia. Ad ci]Uus(^) intelligentiam vel cognitionem est subtiliter prae- notandum, quod tria sunt animalia praecipue habentia pellem variis maculis distinctam, scilicet lynx, sive lyn- ceus, qui vulgariter dicitur lupus cerverius, pardus, et panthera. Modo dico quod per lontiam autor potest in- telligere lyncem, per quam figurat luxuriam ; unde Yir- gilius in simili describens habitum Yeneris dicit:

Subcinctam pharebra, el maculoso (*) tegmine lyncis.

Per quod dat intelligi quod luxuria consistit (^) in pelle, quia in apparentia pulcritudinis exterioris. Unde et Boe- tius in tertio loquens de ista pulcritudine superficiali (^) : $i homines lynceis octdis uterentur {\ illud Aldbiadis corpus superfide pulcrum, turpissimum videretur. Fuit autem Al- cibiades Atheniensis inclitus dux et philosophus, pulcer- rimus corpore, ut patet per Yalerium, Justinum, Jero- nimum, Augustinum, et alios multos, licet quidam per errorem dicant quod fuerit faemina formosissima mere- trix. Sed de hoc non amplius ad praesens, quia impertinens est nostro proposito. Per lontiam etiam potes intelligere pardum multipliciter. Primo, quia pardus est naturaliter luxuriosissimus; ideo bene figurat(^) luxuriam. Secundo, quia pardus habet pellem varie maculatam, sicut et lynceus: unde Homerus describit Paridem indutum pelle pardi, quia luxuriosus erat. Tertio, quia pardus est multum praesto adeo (J) quod volare videtur; et talis est luxu- ria. Ideo bene Aristoteles, libro (^) Ethicorum dicit, quod Helena omnes aspicientes alliciebat ad concupiscentiam

(*) S., E. e 116, Ad cujus cognitionem est

{*) S. maculosc. (*) S. stat

(^) S. c 116, supcrflciali, dicit (>) £. iQiuerentur.

(*) E. significat luxuriam ; etiam quia pardus haliet.

f ) S. adeo ut Tolare ?ideatur.

(*) E. Arisloteles secaado Ethicorom.

GANTUS PRIMUS. 35

suam, quare senes Trojani fugiebant conspectum ejus:

ipsa tamen Helena, visis rugis in facie sua, ridebat eos

qui dilexerant eam, ut ait Ovidius de arte amandi. Et

per hoc etiam confirmatur C) quod jam dictunF est, sci-

licet quod luxuria stat in pelle. Quarto (^), quia pardus

cum cepit aliquam feram, sugit totum sanguinem ejus:

ita recte mulier libidinosa. Quinto, pardus non vult ab

homine videri cum (^) se pascit : ita et mulier luxuriosa,

de quocumque pastu loquaris; unde pascens pardum

porrigit sibi taciam (^) facie retroversa. Sexto, pardus

quamvis famiiiariter domesticetur, saepe(^) fallit et prodit^

imo sflBpe vincit leonem fraude: ita et mulier virum fortis-

fflmum forma et fraude vincit. Potes etiam per lontiam in-

telligere pantheram (^); nam panthera suo halitu odorifero

attrahit ad se alia animalia cum vult pasci, et illa, qu»

eligit(^), sibi vorat; ita et foemina, sicut et magnes ferrum,

attrahit homines, et quos sibi eligit, consumit. Gredo tamen

quod autor potius intelligat hic de pardo^quam de aliis(^),

tum quia proprietates pardi magis videntur convenire lu-

xuriae, ut patet ex dictis, tum quia istud vocabulum flo-

rentinum kmza videtur magis importare pardum, quam

aliam feram. Unde, dum semel portaretur quidam pardus

per Florentiam, pueri concurrentes (^ claniabant C^: vide

lonciam, ut mihi narrabat suavissimus Boccatius de Ger-

taldo. Ex prsedictis igitur patet clare quod autor noster non

loquitur hic de vana gloria, sicut aliqui vane opinantur :

primo, quia luxuria est primum vicium damnabile, quod

invadit hominem; unde Dantes erat novem annorum,

quando primo captus est amore Beatricis. Secundo, quia

yana gloria est filia superbiae, et inseparabiliter comitatur

(') E. afflmiat quod. (") E. Qaarlo, qnando pardos capit.

0 E. cam sepe paacilar. 0) £• cacciam. al. tacclam, al. tatiam.

(") E. tamen sepe. (') £. pantheram, qu» auo halitu.

(^ E. qa« eligit, consumit. Credo. (*) E. aliis, sepUmo quia proprietate».

{*) E. paeri currentet. C*) S. dicebant

36 COMENTUM INFERNl

eam. Sed cum autor hic figuret superbiam sub forma leonis, non expediebat expressius figurare inanem gloriam sub specie alterius feree C). Tertio, quia istud vicium non numeratur inter peccata mortalia ; unde in toto libro In- ferni autor non punit inanem gloriam, cum tamen puniat omnia vicia capitalia, praeter invidiam : sed quare non invidiam, dicetur (^) in Purgatorio, capitulo XIII. Quarto, quia autor satis explicat suam intentionem de luxuria In- ferni capitulo XYI, ubi dicit : prender la lonza alla pelle dipinla, ut declarabitur ibi. His notatis, ordina litteram sic: ed ecco quasi al cominciar delFerta, idest in principio ascensionis, una lonza leggera epresta molto, quia nulium vicium velocius luxuria, nam subito in transitu jacit venenum oculis ; unde mulier velut basiliscus (^) solo yisu subito interficit hominem: ideo Amor a poetis merito fingitur alatus. Et dicit : che di pel maculato era co- perta, idest variis coloribus adornata. Et subdit molestiam istius ferae, dicens: e mn mi si parHa dinanzi al volto; et verum dicit, quia de rei veritate autor multum la- boravit isto morbo, ut jam dictum est, et dicetur infra capitulo Y, et alibi saepe. Et dicit : anzi impediva tanto il mio camino, ch' io fui per ritomar pik volte volto, quia scilicet revocabat eum ad vallem. Nec mirum si ista fera revocabat autorem, qui noviter (^) incipiebat ascendere montem, cum saepe revocet viros perfectos. Unde Augustinus: et homines jam pame angelos factos for- des periculosa dejeciL Et hic nota subtiliter, quod autor (^) noster fingit tantum tres feras occurrisse sibi, quia tria sunt (^) principalia generalia vicia communiter occupantia

(*} 116, fonns.

(') S. djcetur inrerius in Purgat, C. Xini.

(") E. balista solo Tisu interflcit.

(^) E. qutsi noiriter impediebat ascendere.

(*) E. quod aulor merito flngit.

(*) S. sunt generalia ?itia commanlter.

CANTUS PRIMUS. 37

homiQem in triplici aetate, sciiicet luxuria C) in juventute, superbia in virilitate, avaritia in senectute. Unde Joaii- nes: onine quod est in mundo, etc.

Tempo era. Hic autor, gpratia praedictorum, describit tempus suae visionis, ut ostendat (^) quomodo ex bona dis- positione temporis ipse capiebat spem superandi istam feram. Et primo describit horam diei, illucescente (^) sole, quia tunc maxime solent fieri somnia vera, ut autor saepe dicit in isto libro, quia tunc digestione perfecta et fumis resolutis mens hominis est sobria, quasi velit dicere autor : non credas somnium (^) meum ridiculosum, tamquam pro- cesserit a crapula et ebrietate, imo processit a speculatione sobriae mentis, quia fuit in diluculo, sive in principio lucis. Et subdit qualitatem sive dispositionem temporis, et dicit quod incipiebat yer, et videtur sic arguere : in hoc tempore Deus fuit multum propitius mundo et creaturae, quia pro- duxit eos(^) in actum, et fecit coelum, tamquam instrumen- tum naturale, et organum suum, quo disponit (^) omnia ista inferiora : cum ergo coelum C) nunc sit in ea disposi- tione, in qua fuit (^) tempore creationis mundi, videtur quod Deus clementia sua nunc illuminaverit (^ mentem autoris. Dicunt enim astrologi et tbeologi quod Deus ab initio saeculi posuit solem in ariete, in quo signo facit nobis ver : quando autem sol intrat arietem, tunc attingit cir- culum aequinoctialem, et facit nobis temperiem ; et quia incipit paulatim ascendere, tunc videtur bonum incipere aliquod opus, quia continuo debet crescere, et de bono in melius prosperari C^. Ideo bene dicit: e U sol montava

(*) £. lozarla in adoleMentia, taperbia in JQTentate, et aTaritia in senectnte. (*) E. ei oiteodit qnomodo ez lioaa Tisione et dispositiooe. C) 116, elnceioente. (*) £. sonmam meom.

(*) £. eoe in actns, et fedt eam taoqaam. (*) £. disposait C) £. coelam ooa sit.

(*) £. ftiit gratia creatoris mnndi. (*) £. illaminet

(**) £. proaperare.

38 GOMENTUM INFERNI

in 9H con queUe stelle, idest sol ascendebat cum signo arietis, quod signum constateiL pluribus ^Uis. Et dicit: ch'eran con lui quando t amor ditmo, idest Deus boiii- tate et benignitate sua, mosse da prima queUe cose heUe, sdlicet coelos et stelias, et universitatem creaturanim. Et dicit notanter mosse, non enim prius movdMtatar^ quamvis contrarium ponat Philosophus, qui vult quod motus et mundus sit aetemus. Six^. Hic ex disposi- tione temporis autor arguit bonam spem quam con-- cipiebat de lontia, idest luxuria vincenda; unde didt: 5t che Fora del lempo, idest mane, e la dolce stojffione, idest delectabile tempus veris^ m' era cagione a bene sperare la gajetta pelle di queUa fiera; quasi dicat : da- bant (^) mihi causam bene sperandi detractionem (^) pellis ilUus ferae, idest mortiflcandi et extinguendi luxuriau^ quae stat in pelie, ut jam ostensum esL Et bene didt gnjetta; nam mulierem vagam solemus appellare g^am vulgariter : et hoc etiam innuit (^) quod autor loquatur de luxuria, non de vanagloria. Quod autem hora temporis preestet sibi materiam sperandi victoriam dictee ferse, satis patet ex jam dictis, quia (^) anima tunc magis sobria el soluta potest facilius compescere concupiscentias car«- nis, et refraenare passiones ; sed secundum (^ non apparei verum. Unde est hic (*) solerter advertendum quod aulor videtur expresse dicere falsum; dicit enim quod dulcis dispositio (^) temporis verni dabat siIh i^m vincendie lu*- xuriae, et tamen (^) videtur totum contrarium ad sensum et experientiam, quia sdlicet adveniente vere omniaO <*^**

(*) £. dabat mihi. (*) detrtcUUoiMni.

(") £. innuit aiittorem de luzaria et non de TMMfloria iatolloxtao.

(*) £. quia omnia tono magis sobria et solata possunt Mltaik

(') £. secundura hoc non.

(') S. hic adTertendum. E. hic subtiliter adTertendum.

C) £. disposiUo Terit dabat. (•) £. et timo TiMsn

(*) S. animalia rationalia. E. animalia, et bruU et eltan TfUbHia.

GANTUS PRIMUS. 39

tiMaUa et bruta et vegetabilia iacitantur ad iuxuriam. Diceiidwi breyitw quod autor verum dicit: arguit eoim sic: si in tatt tempore^ in quo homo naturaliter dispo* «itQX ad luxuriam, ego procurabam et conabar repri- nGiere et concukare istud vicium tam potens, quaxUo ftNrtius in futurum? Quasi dicat: nunc est tempus amce* aum^ nuBC est aetas robusta, sed veniet hyems^ veniet swectus^ bene domabo et castigabo camem : sicut dicit Qiiiiitu& Curtius de Alexandro magno, quod si vixisset dwtius^ senectus poterat extinguere iram et ebrietatem,^ qfm vicia juventus accendebat in ea Unde nota quod aukNr non dicit quod istud tempus faceret ipsum viii-* cere luxuriam, sed dicit quod feciebat ipsum bene spe?- fare; mm spes est tantum de futuro bono. Ma non d. Hic autor describit secundam feram, quee occurrit sihi^ seiiioet leoneni, per quem figurat superbiam, et me- rito; nam leo solummodo rugitu suo caetera animaUa terret et obstup^acil; uade Aristotelea libra Rhetorico- nftm dicit de Achille>. fremit ut leo; et Lucanus in primo cetmparat Caesarem. leoni. Ordina sic literam et conti* nua: quamvis dixerim quod coocipiebam bonam spem vmcendi lontiam, tamen istam spem meam diminuit oc- cursus alteritis feras, et incussit miHi timorem ; quia ti- not est conbrarius spei, quia scilicet est de malo fiiturok kteo bene dicit : ma non si che paura non mi desse la mUa ekt m' apparve (fun leone, nam solus conspectus^ s«perlM terret Et describtt ipsum leonem ab actn, di- C0IIS : quesH, scilicet leo, parea che incontro me venisse. la testa aUa. Per hoc tangit morem superbi^ qui incediir capite datQ 0, et atta petiL Et dicit con rabbiosa fame^ qnJA snpecbus totum appetit, et vult. omnes. subjiicwe sibi, et per hoc saepe (^) incurrit rabiem furoris, ut patet

«

(*) S. alto. (*) £. 8»pe nilitur rabie fiuroria.

40 COMENTUM INFERNI

io multis. Unde dicit : si che parea che Faere ne temesse, idest viri aerei, idest alti vel sapientes, quasi dicat ta- cite : non solum minores, sed etiam majores timent al- tam superbiam leonis, idest potentis. Et nota quod autor bene fingit se etiam timere superbiam, quia 0 de rei ve- ritate ipse fuit superbus, tum quia nobilis, cum nobiles naturaliter sint superbi, tum quia scientiatus, quia scientia saepe inflat; unde autor suam superbiam sponte confl- tetur Purgatorii capitulo Xin. Ed una lupa. Hic autor describit tertiam feram, scilicet lupam, idest avaritiam, quam ultimo ponit, quia cum, adveniente senectute, ce- tera vitia senescant, sola avaritia juvenescit. Et merito flgurat avaritiam per lupam, quae est animal vorax et rapax, et cujus ventris ingluvies est insatiabilis. Dicit ergo : ed una lupa, supple, apparuit mihi, che sembiava carca, idest quae videbatur onusta(^ propter onus cura- rum, ut plene patebit infra capitulo YII, di tuUe brame: per hoc notat inexplebilem (^) cupiditatem; nullum enim vicium est universalius neque capacius. Et dicit nella sua magrezza, quia quanto ditior tanto pauperior est ava- rus, juxta illud Juvenalis :

CrescU amor numm quantum ipsa pecunia crescit.

Et dicit: e molle gentife gid tiver grame, immo innume- rabiles, inflnitas, ut per se patet. Non oportet hic ire per exempla, quia quotidie videmus quot per avaritiam mi- sere (*) et tristiter vivunt, et miserius et infelicius moriun- tur. Et supple, non solum fecit, sed etiam facit et faciet, ut statim dicetur. Questa mi porse. Hic autor, ostenso in generali quomodo ista fera est infesta multis {% nunc ostendit in speciali quomodo molestaverit et timoraverit

C) S. quia reyera. C) ^ onosta macredine propter.

('; S. inexplicabjlem. (*) £. miserrime Timnt et tristiflslme, et mifleriof.

('} S. moltom.

CANTUS PRIMUS. 4-1

ipsum plus ceteris feris. Dicit ergo: questa, scilicet lupay mi porse tanto di gravezza con la paura cKuscia di sua vista, cKio perdei la speranza delF altezza ; quasi dicat, quod desperavi posse ascendere per altitudinem montis, idest virtutis. Et hic nota quod autor proprie fingit quod ava- ritia daret sibi plus timoris; timebat enim, si dimittebat et spernebat divitias, cadere in inopiam et egestatem, et per consequens in irrisionem (^). Unde Juvenalis :

Nil haJbet infeKx paupertas durius in se, Quam quod ridiculos honunes facit

Timebat erubescentiam, quia si pauper petit, rubore confunditur, si non petit, egestate consumitur. E qual. Hic autor concludit effectum istius timoris per compa- rationem pulcram et propriam mercatoris, qui spe lu- crandi cum vadit per terram et mare, incurrit latrones, piratas, vel scopulos, aut alium casum fortuitum, qui in omnibus cogitationibus suis deplorat infortunium suum, et dolet expendisse tot labores et sumptus in vanum ; propter quod, perdita spe, dimittit iter incoeptum. Ita a simili autor dolens expendisse tot curas et vigilias, perdita spe perveniendi (^) ad finem suum, urgentibus illis feris, dimittebat iter incoeptum et opus inchoatum, et paula- tim reclinabat (^ ad vallem viciorum. Nunc construe li- teram sic : e la besHa senza pace, idest avaritia, quae facit animum (^) impausabilem, inquietum, mi fece tcU, qual S quei che volentieri acquista, sicut mercator, vel avarus, e gkmge il tempo che perder lo face, scilicet lucrum spe- ratum, che, idest qui, in tutH i suoi pensier piange e s^at" trista. Et ecce quomodo fecit me talem, chS, idest, quia dicta bestia venendonU incontro a poco a poco mi ripin-'

(*) S. in derisiooem. (*) 8. Teniendi.

(*) £. declinalMit ad Ttllem. Ad literam: e la beitia, (^ S. bominem. £. animum insatiabilem, et.

43 COMENTUM INFERNl

geva id dove U sol tace, scilicet ad vallem, ubi sol noft lucet, sicut in monte. £t hic ultimo nota, lector, quQ^ multae fera molestabant autorem nostrum; sed princH palius ist^ tres pra^ctae, et principalissime avaritia, q^jig^ aiiitor noster erat nobilis cum uxore et filiis, sine lucro> ideo multum timebat inopiam ; sed e contra ratio argiMr^ bat quod natura est contenta paucis, inuno minimi^ qI quod natura genuit C) nos fo^tes ; et multa talia*

Mentre ch'io ruinava. Ista est quarta pars (^), in qua autor ostendit qualiter (^), dum ipse sic infestaretur (*) a praedictis tribus feris, et relaberetur in pristinam caecitatem ignorantiae et viciorum, occurrit sibi quidam fugaturu^ nubem a mente ejus, et hic erat Yirgilius poeta {% A^ quod est diligentissime praenotandum quod Virgilius figu-^ raliter est ratio naturalis in homine, qui novit scienUoft et artes liberales, quae ab inteUectu humano sciri possunt per adquisitionem ; quam rationem autor bene figurat in persona Yirgilii, quia in eo maxime viguit ratio naturaU$: inter poetas. Non mirum ei^ si autor cepit Yirgilium in ducem per Infernum et Purgatorium, sed cum veiiit. ad Paradisum, ratio naturahs deficit ibi, et tunc scientia supernaturalis, quae habetur per infusionem a Deo, sci- licet Theologia, habet ibi locum; et sic cessat objectio qua^ posset fieri, scilicet, quare (^), vel quomodo autor acceperit Yirgilium in ducem per Infernum et Purgatorium, cum C} saltem Purgatorium non noverit nec in vita, cum fuei^ infidelis, nec in morte quia damnatus in Inferna Gerte dicendum est quod ratio naturalis per scientias natur^^ cognoscit virtutes et vicia, pra^mia et suppUcia, de quibus. agitur moraliter et tractatur poetice in his duobus libris.

(*) E. genuit mulla Ulia. (') £. pars generalis, in qua.

(*) S. quomodo. (^ £. infeslaretur et relaberetur.

(*; S. poeta, poetarum clarissimus.

(*) £. qualiler et quomodo autor aceepit.

C) S. cum eum non noferit E. cum salleai wi noTerit eam» mc io Tita.

GANTUS PRIMUS. 43

Unde autor, tractaturus in Purgatorio quaBdam non per- tfnentia ad rationem naturalem, inducit Statium tam- ^am poetam christianum, qui associat ipsum. Ad lite- ram ergo fingit autor quod unus obtulit se sibi, qui ex longo silentio yidebatur raucus. Sed quare Yirgilius figu- tatur raucus? Ad hoc potest responderi multipliciter : primo, quia longo tempore steterat sine organis et instru- mentis formatiyis vocis, qualia sunt labia, lingua (^) etc. ; unde apud poetas ssepe inferna appellantur regna sileii- tttm. Secundo, potest dici raucus, idest neglectus^ qufa ^dt multa tempora nullus fuerat ita laudabiliter locutUs de Yirgilio, nec ita excitaverat ejus materiam quasi dofmientem sicut autor noster. Tertio, quia humana ratio, quas per Yirgilium designatur, est modica in usu hotninum, et raro loquitur. Quarto, quia ratio autoris hucusque fuerat rauca; nam (^) de rei yeritate autor fuerat pauca locutus hucusque: fecerat enim solum quas- dam cantiones et sonitia {\ de quibus postea verecunda- batur in maturiori astate. Quinto, quia Yirgilius fuerat tafdissimus in sermone, adeo ut fere (^) indocto similis tideretur, ut scribit Donatus super Yirgilium ; ipse etiam l)antes fbit tardiloquus multum, ut alibi patebit. Sic ergo patet multiplex sensus tam historialis, quam moralis, et ttnusquisque yerus. Nunc ordina literam sic: quidant, Sttpple, che parea fioco, idest raucus, scilicet Yirgilius^ per htngo ^Uenzio, idest diuturna taciturnitate, quia ste- terat jam per mille trecentos annos sine locutione, si /U ofpertof idest obtulit se, dinanzi agU occ/d miei, idest InteUectui et memorias meae, mentr^io ruinava, idest iil- terim dum ruerem, m hasso loco, idest in yallem yicio- ftttn, qttie est locus infimus. Quando vidi costui. Hic autor

(*) E. linfoa, cor. Unde. (*) S. qoia reTera.

(*) B. Mmetla. (*) E. fere in dieto simBia.

4-4 COMENTUM INFERNl

facit petitionem suam ad pr^ctum, peteos misericor- diam ab eo. C) Unde dicit: gridai a Itd, idest ego Dantes clamavi ad ipsum Yirgilium, nUserere di me, qual che lu sU, idest habe misericordiam de me, quicumque tu sis. Et dicit: o ombra, idest vel homo mortuus, o uomo certo, idest vel homo yivens; nam homo mortuus non est homo simpliciter, sed secundum quid. £t hoc, quando vidi costui, scilicet Yirgilium prasdictum, nel gran deserto, idest in monte, quem ideo autor appellat magnum de- sertum, quia virtus est magna et alta, et fere ab om- nibus derelicta. Risposemi. Hic autor ponit responsio- nem Yirgilii ad quaesitum, dicens: ille Yirgilius risposemi, et dixit, non uomo, idest amplius non sum homo, sed umbra : uomo gid fui, idest, olim bene fui homo ; quod declarat quia ab hominibus generatus. Unde describit primo se a parentibus, provincia, et patria, dicens: e li parenli miei, idest pater (^), qui vocatus est Figulus, et mater {\ quae vocata est Maja, furon Lombardi, idest de Lombardia, quae vocatur flos Itaiias a TuUio^ et olim vo- cata est Gallia Cisalpina. Et nota quod Lombardi prius vocati sunt Longobardi, nunc vero detracta sillaba per sincopam vocati sunt Lombardi. Quare autem vocati sunt Longobardi, et unde venerint, et quando, dicetur Para- disi (*) capitulo XVL Et dicit: e amendui Mantuani per pa- tria; et sumitur argumentum a loco. Mantua siquidem no- bilis civitas est Lombardiae ratione antiquitatis, fertilitatis et magnificentisB : de nobilitate autem et origine Mantuas dicetur (^) plene infra capitulo XX. Non tamen fuit Yir- giUus de civitate, sed de viUa parvula, ut dicetur Pur- gatoru capitulo XYin. Et nota quod autor capit hic Yir- gUium historice pro ipso principe poetarum, sicut et alibi

(*) 116, ab eo, dicens : 0 S. pater meus.

(") S. mater mea. (*) E. Paradisi sexto cantu.

(') £. dicetor canlo XVm Porgatorii. » Et notandom «laod Aotor.

CANTUS PRIMUS. 4-6

sffipe, quia, ut ipse testatur, Yirgilius fecit sibi yiam ad poetandum et describeadum iDfernum. Nacqui. Hic Yirgiiius describit se a Principe, sub quo natus est, et per consequens a tempore; et dicit quod natus est sub Julio Csesare. Sed contra autor videtur expresse dicere falsum, quia de rei veritate Yirgilius natus est magno Pompeio et Marco Grasso consuUbus, quo tem- pore Caesar erat privatus, nec adhuc fuerat consul, ne- dum imperator; constat autem quod descriptio tempo- rum fiebat a consulibus ante tempora imperatorum. Ad hoc dixerunt aliqui quod istum dictum est penitus falsum, et quod autor pro certo errayit(^); sed ego nullo modo adduci possum ut consentiam quod Dantes, qui tantum dilexit Yirgilium, et tam plene intellexit, et tanto tempore secutus (^) est eum, ignorayerit illud (^) quod etiam pueri sciunL Ideo est inspiciendum hic subtiliter quod autor non dicit ista yerba tamquam ipse, sed facit Yirgiiium dicere: qui Yirgilius ubique commendat ipsum Caesarem, unde primo iEneidos dicit de eo :

Nascetur pulcra Trojanus origine Ccesar, Imperium Oceano, famam qui terminel astris.

Similiter in libro Bucolicorum deplorat indignam Csesaris mortem, quia nititur complacere Augusto. Modo ad propositum, Yirgilius potius yult denominare originem suam a Caesare priyato, quam ab aliis consulibus; sic ergo bene salyatur istud dictum, nqcqui sub Julio. Aliqui tamen aliter exponunt, et sic : nacqui sub JuHo, idest flo- rere coepi; quod falsum est, quoniam Yirgilius erat (^) juyenis et ignotus, quando primo yenit Romam, et coepit

('} 116, erniTerat.

(*} S. e 116, tantopere secutas.

(^ E. enm, et illad prscipae «laod pueri sciunt

(*) £• erat joTenis tnnc et ignotus.

46 GOMENTUM INFERNI

florere sub Augusto, ut saepe patet in Bucolica; dicit enim ibi:

Pastores hedera nascentem omate poetam.

£t exponitur nascentem, idest florere incipientem ; erat enim Yirgilius XXYII annorum, quando primo coepit scri- bere Bucolicam. Sed C) notandum est hic quod Julius dictus est a Julio Ascanio, Glio Eneae, ut dicit Yirgilius ibidem :

Julius a magno dimissum nomen Julo.

Praeterea notandum est quod hic magnus Caesar vocatus est Gajus Julius Geesar Dictator, et dictus est Divus Julius, ut saepe patet apud Plinium in naturaii historia : quod pro tanto dixerim, quia multi fuerunt Ga^res, sicut Lu- cius Gaesar, pater istius magni Julii Gaesaris, ut dicit TuIIius primo OfBciorum ; item Quintus Gaesar, Sextus Gaesar, et alii multi, quos saepe nominat Livius, Plinius, Yalerius, et plures alii. Et subdit autor: ancor fosse tardi. Ilic oritur aliud magnum dubium; videtur enim autor dicere in eodem versiculo aliud falsum; nam si loquamur historice, Yirgilius non est natus tarde, scilicet circa tempora extrema Julii Gaesaris, sicut aliqui falso exponunt, imo natus est (^) ante consulatum et impe- rium ejus. Yel si loquamur allegorice, sicut alii di- ci]int, scilicet quod natus est tarde quia non fuit chri- stianus, contrarium videtur, quia scilicet tunc natus est nimis tempestive; unde si natus fuisset tardius, fuisset tempore Ghristi, qui natus est sub Augusto, sub quo mor- tuus est ipse Yirgilius. Dicendum (^) breviter quod autor bene dicit et vere ; nam si loquamur historice, Yirgilius natus est tarde quantum ad aliquos poetas multos, quia licet dicatur, et sit princeps poetarum latinorum, non

(*) £. Sed eliara hic notandum qood Julius descensns est Ascanio. (*} 116, diu anle, scilicet ante. (*) E. Dicendum ergo breyiter.

GANTUS PRIMUS. 47

tamen primus, imo multi pracesserunt eum, sicut Livius, Ennius, Plautus, Terentius, Lucilius, et Lucretius, qui mortuus est die qua natus C) Yirgilius, nam se occi- diL Si etiam loquamur allegorice, dico quod bene dicit, quia secundum commune vulgare Italicorum (^), et usi- tatum modum loquendi, omne illud dicitur tardum, quod non venit ad determinatum finem suum, nec consequi- tur quod petit Modo Yirgilius, quia non pervenit ad finem perfectffi felicitatis, nec salvatus est^-merito bene dicitur venisse tarde. NonnuUi tamen exponunt aliter et sic, sci- iicet, quod bonus bomo numquam potest tam cito ve- nire in mundum, quod non sit tarde. Alii etiam expo- nunt istam literam deprecative, sic exponentes: ancor fosse tardi, idest, oh utinam non fuissem natus tam cito, sed tardius, quia fuissem tempore Gbristi. Sed licet ista expositio videatur sana, et bene sonet, non tamen est de mente autoris, si quis bene considerat vulgare florenti- num (^), quia iilud ancor tantum valet, quantum quamvis. Et dicit: e vissi a Roma. Postquam Yirgilius descripsit se a principe sub quo natus est, nunc describit se a principe sub quo floruit (^) ; unde dicit : e vissi a Roma, scilicet cum erat in summo culmine potentise et imperii. Unde libro Bucolicorum in principio Yirgilius conqueritur se tarde venisse Romam, et dicit quod Roma tantum su- perexcellit inter alias urbes quantum cupressi (^) inter joncos vel genistas. SoUo 7 huono Augusto, idest sub Octa- viano, qui vocatus est Gaius(^) Octavius, qui dictus est Augustus sub fine bellorum suorum, republica reformata. Et dicit buono, quia prudentissimus Princeps fuit et civi- lissimus, et rapublicae amantissimus, licet circa primordia imperii multa fecerit enormia crudeliter pro imperio obti-

(*) S. naUis eaL (*) S. Latinoram. (*) £. Floreatinoram.

(*) 116, llorait et scriptit, et a loco ubi florait ; onde.

(') 116, cupreMui. (*j 116, bonus OctiTius. E. Gmjum Octirianns.

48 COMENTUM INFERNI

nendo, ut totum habes a Suetonio in secundo. Et damnat hic Yirgilius infelicitatem illorum temporum felicium pro- pter infidelitatem {% dum subdit, cU tempo vel nel tempo degli Dei falsi e bugiardi, quasi dicat : cujus Augusti tem- pore colebantur plures Dei fallaces, ut Jupiter, Juno, Mars, Yenus, et alii fere infiniti, quos studiose Augustinus no- minat et irridet libro de civitate Dei. Fuit enim Augu- stus curiosissimus ampliator et conservator religionis Deorum, ne dicam dasmoniorum, ut patet apud eum- dem Suetonium. Poeta fuL Hic Yirgilius describit se a sua professione, dicens, poeta fui, nam Yirgilius an- thonomastice vocatus est poeta: cum enim poetam di- cimus, nec f^tcimus expressam mentionem de quo i^\ intelligitur apud Latinos de Yirgilio, apud Graecos vero de Homero. Et tangit principalem (^) materiam de qua scripsit, scilicet gesta Eneae, unde ipse incipit librum Eneidos: Arma virumque cano. Dicit ergo, e cantai, idest poetice scripsi (^) nam cantare proprie est poeta- rum, sicut dicere oratorum, di quel giusto, scilicet Enea. Sed contra Servius commentator Yirgilii dicit quod Eneas fuit proditor patriae (^), ergo non justus, imo inju-. stissimus; et dicit Servius Titum Livium hoc dicere. Dico breviter quod Servius non bene dicit, sicut et in multis ; fuit enim bonus gramaticus, sed saepe non intel- lexit mentem Yirgilii, imo interdum literam pervertit, et trahit ad reprobum (^) et turpem sensum, sicut in li- bro Bucolicorum in multis (^). Dico ergo quod Titus Livius dicit(^) totum contrarium libro primo de origine urbis circa principium, scilicet quod Eneas non fuit proditor. Et posito quod fuerit verum (^) Eneam fuisse proditorem,

-, , . . I I I T *

(') S. infldeliutem illorum dum. (') S. de ({ao dicimus.

(*} 116, principaliter materiam. (*) S. descripsi.

(') E. su» palri». (*) S. opprobrium et turpem.

C) 116. raulUs locit. (•) 8. dicit contrarium.

(*) 116, Terum, ut aliqui Toliuit. S. dicunt.

GANTUS PRQfUS. 49

ut aliqui volant, tamen Yirgilius intendit ostendere ipsum justum, ut per hoc ostendat Augusto, in cujus honorem scribit, qualis debet esse princeps, quia scilicet justus, demens, et probus ; unde ipse dicit de Enea :

Jtex erat Eneas nobis, quo justior aller Nec pietate fuU, nec beHo major et armis.

Et didt, figUuol ^Anchise, idest Eneas, qui fuit fllius Anchisis, consanguinei regis Priami de domo Dardania, Et descripto Enea a patre, describit ipsum a provincia ^ et patria, sicut jam descripserat se ; unde dicit, che venne di Trqja, qu» est provincia. Et tangit patriam cum di- dt, poichi 7 shqperbo IHon fU combusto, idest civitas Ilion, quffi erat in Troja, fuit cremata, sicut clare dicetur Purga- torii capituk) Xn, ubi dicitur de superbia Trojae. Ma tu percki. Hic Virgilius arguit autorem quare (^) revertitur ad peccata more canis, et vult dicere : tu potes manifeste videre (^ ex praedictis quis ego sim ; sed tu, quem ego bene novi, perchi ritomi a tanta nq/a, idest ad vallem vicio- mm, quffi est tam ignominiosa, idest infamis et vitupe- rosa ? Perchi non saH, idest et cur potius non ascendis, tf dUettoso monte, idest montem virtutis, qui est delecta- bilis? Sed contrarium videtur, quia virtus est de diffl- dli (^. Dicendum breviter quod vitium est delectabile quantum ad principium, ut dictum est supra ; sed vir- tus quantum ad finem^ scilicet quando est bene ha-*

(') E. qnod refertator. (') E. comprehendere.

(*) Qoi il Cod. 116 aggiunge : DifBcilias enim est attlngere medium quam ricot probat Pliiloaophot primo Ethicorum. Item difBcilius est naturali- lor aaeendere deorsom, «luam descendere tursum. Corpus autem corruptil>iIe •ggraTat animamy trahens illam deorsum ad malum» et non erigens sursum ad hoMn. Prterea honom flt tantom simpliciter, scilicet bene agendo; mahmi Ttro moltipUdter, malom agendo» et cessando a bono. Adhoc: illod, qood moTet noe ad lionom, est extra nos, et est ftiturum, scilicet felicitas eterna ; IDod Tero, qnod nos moTOt ad malum, est inter nos, et est tempos delecta- hile : Igitor apprehensom per sensom sine imaginatione de necessitate moTOt con- copiieentiamy ergo Tirtos non est delectabilis. Dicendum etc.

I. *

60 GOMENTUM INFEENI

bituata. Unde Philosophus primo Ethicorum dicit quod sigmm generaU habitus est delectaUo. Ergo bene dicit, cur uon saiis ad delectabilem montem, che S prmcipio e eor gion di tutta gioia ? quia virtus est principium et causa totius feiicitatis 9eternas quee est jocundissima.

Or se^ tu. In ista parte autor ostendit quomodo reco- gnoscit Yirgilium, cui manifestat suum statum^ siye dispo- sitionem, et in ista oratione primo facit exordium, secundo petitionem, tertio conflrmationem, quarto aperit pericu- lum imminens sibi. Partes patebunt. Dico ergo quod autor primo exorditur captans benevolentiam multipli- citer a persona auditoris, dicens: or se' tu quel VirgiHo. Yirgilius est nomen proprium et conveniens sibi; dictus est enim Yirgilius a virgal^), quoniam mater ejus somnia- yit se parere virgam, quae tacta terra subito excrescebat in arborem magnam, quae mater ejus vocata est M^ga ; si- cut enim Maja dicitur fuisse mater Mercurii, qui est Deus eloquentise, ita ista Maja genuit divinum poetam Yirgi- lium summae eloquentiae. Et ideo bene dicit, e quella fonte, scilicet eloquentiae, che spande di parlar d largo fiume, idest abundantissimam copiam eloquii ; sicut enim probat Macrobius in libro de Saturnalibus, Yirgilius omnia genera dicendi in suo poemate perfecte coUegit. Et dicit, risposi lui, idest ego Dantes respondi sibi in supra- scripta forma, con vergognosa fronte, verecundatur eotm homo de falio suo coram suo magori. Et adverte quod Lombardi et multi italici debent supplere in litera unum a, et dicere, risposi a lui; nam Florentini utuntur praedicto modo loquendi trunco in tali \ulgari, sicut poteris videre !n multis locis istius libri. Et non sine quare hoc dixerim(^, cum audiverim aliquos Lombardos non intelligentes istum

(') S. Tirga, quain mater se parere somniaTU, que. £. Tirga, quando mater. (') S. £t non aine qoare hoc dioo, quia audiTi. E. Quod ait Teram hoc qnod dixerlm.

CANTUS PRIMUS. Sl

modum loqaendi, qui pervertebant C) sententiam literae, et dicebant quod Yirgiiius respondet autori cum yerecunda fronte, afflrmans : ego sum ille, qui laudatus erubuit (^) indinato capite. Sed, sicut dixi, Dantes est(') qui loquitur, non Yirgilius ; ideo illa expositio nihil valet O degli aitri poetL Hic Autor fadt suam petitionem Yirgiiio, et implorat cgas auxilium dicens : o degH altri paeH onore e lume, idest 0 decus et gloria aliorum poetarum, supple, lati- nonimy vagHam il bmgo studio, idest longa inquisitio stadiosa, e 7 grande amore, idesl magna dilectio (^) et in- tensa afTectio, che wi ha fatto cercar lo tuo volume, idest tres taos libros principales, qui debent esse in tuo volu- mine, scilicet, Bucolica (^), Georgica, Eneyda. Tu sei. Hic aator conflrmat, ostendens rationem quare debet (^) hoc fiEicere; ande dicit: bene et digne peto, quia tu sei lo mio maestro, quia scilicet Yirgilius primus apud Lati- no8 descripsit poetice vicia, et viciorum supplicia: ideo merito plus sequitur eum, et principalius : ideo vocat ram magistnim, et (^) tamen discipulus superat magi- strum. Yd expone allegorice; quia ratio, quae designa- tar per Yirgilium, est magistra hominis. Et nota hic quod aliqoi ex hoc dicto volunt inferre quod Dantes pro ma- gna parte fuerit furatus a Yirgilio {\ quod est manifeste fidsam caique intelligenti utrumque : imo Dantes pauca accqiit a Yirgilio, imo Yirgiiius plura accepit ab Homero, etab aliis poetis et oratoribus tam Graecis, quam Latinis, ut efvidenter ostendit Macrdiius quinto (^) de Satumalibus, afai det^t fere omnia furta Yirgilii. Et subdit: tu se^solo cobd, da cui io tolsi lo beUo stUe che m' ha fatto onore.

0 8. perfcrtupt leoteDtUm liter» et dicunt. £. el dioeDtef.

(*) E. erabai. (*) S. est qui adhac loquitur. O S. delectttio.

(') B. Boeolicam, Georgicam ed Eneydam. (*) 116, delieat.

C) lltt» et sBpe tamen discipalus lupra magistrum.

(^116, a Yirgilio» imo Virgilius plura accepit ab Horoero et ab aifis poetis.

n B. aezto de Saturnalibua.

$2 GOMENTUM INFERNI

Sed contra stylus Yirgilii est tragicus, iste comicus^ iUe literalis, hic yulgaris. Ad hoc respondent aliqui quod autor capit C) hic large stylum pro materia^ et ita autor imitatur Yirgilium in materia, ut dictum est. Yel dic quod litera sit intelligenda similitudinarie sic, quod sicut stylus Yirgilii superexcedit caeteros (*) in litera, ita stylus Dantis in yulgari. Ideo bene dicit, fo bello stUe, quia nuUus pulcrior in genere suo^ et dicit: che m'ha fatto onore, idest dabit mihi perpetuam famam (^) ; et sic nota quod autor ponit pro facto illud quod futurum sperabat, sicut alibi saepe in toto libro promittit sibi famam. Et nota hic suf- ficit (^) unumquemque scribentem excellere in uno ge- nere; nam et Yirgilius poetarum Latinorum princeps cum in metro ceteros antecellat, in prosa tamen non praeyalet: e contra autem TuIIius, fons Romanae elo- quentiae, quamyis in prosa non habeat parem, in metro multis inferior reperitur; unde Juyenalis ejus carmina eleganter irridet. Ita hic (^) noster Dantes, quamyis in li- tera non superayerit alios, tamen in yulgari transcendit eloquentiam ceterorum ; imo, quod mirabile est, illud quod yiri excellentissimi yix literaliter dicere potuissent^ hic autor tam subtiliter et obscure sub yulgari eloquio paliayit (^). Vedi la bestUi. Hic autor facit petitionem spe- cialem, petens auxilium contra graye periculum immi- nens sibi, dicens: ve^ la bestia, scilicet lupam, per cid io mi volsi, quia maxime lupa repellebat ipsum ad yal- lem : qjutami da lei, quia plus timoris (^) incutiebat sibi, ut jam patuit supra. Et captat adhuc beneyolentiam dicens, famoso e saggio, idest de quo fama praedicat quod tu sis sagacissimus inter poetas; nam de rei yeri-

(*) 116, accipit. 0 S. alios.

O S. bonorem el perpeluam famam. 0) E. El notandum bic qood sulQdt unicaiqoe scribeDti. (") S. hic autor quamTis. (*) S. propalarit.

(^ S. timoris habebat, ut Jam.

CANTUS PRIIIUS. 53

tate Yirgilius fiiit circumspectissimus, et scivit facere de aKeno suum, nam ab omnibus poetis prioribus deflora- vit quidquid dixerunt boni yel pulcri; unde post Yirgi- lium omnes antiqui poetae latini fuerunt neglecti, sicut et post Aristotelem omnes antiqui philosophi graeci fiie- runt relegati. Et reddit causam dicens: cK eUa mi fa tremar le vene e i polsi, idest quia ipsa lupa replet C) me totum timore, cujus signum est tremor totius corporis ; in timore enim venae vacuantur sanguine, qui (^) concurrit ad cor^ ideo omnia membra tremunt, et tanto magis, quanto magis sunt longinqua a corde.

A te cofwien tenere. Ista est quinta pars generalis, in qua autor ponit responsionem Yirgilii ad suam peti- tionem^ qui Yirgilius dat sibi suum consilium, et spondet anxilium. Et in ista responsione sua primo Yirgilius ostendit quod aliud iter est eligendum ; sed statim potest objid quod autor yidetur cepisse optimum (^) iter, scilicet iter yirtutis (^) per montem. Ad hoc dicunt aiiqui quod ista litera debet sic intelligi : a te convien tenere allro viaggio, scilicet quam declinare ad yallem viciorum. Sed ista non est intentio Yirgilii, imo Yirgilius ducet (^) autorem ad In- fernum per istam yallem (^) tamen aliter quam prius, quia scilicet per yiam speculationis. Ideo mihi videtur dicendum quod Yirgilius vult dicere, quod adhuc non sit tempus eundi ad montem, quia non potest homo feliciter^"^) transire de extremo ad extremum; nam non potest quis statim ex peccatore fieri sanctus^ sed oportet paulatim procedere et descendere prius ad Infernum^ idest ad cognitionem viciorum^ quia cognitio peccati initium est poenitentiae, et malum nisi cognitum vitari non potest. Yult ergo bre-

(*) S. teirel me totoiD. (*) E. qaia concurriL

(*) E. opUlnm iler. (*) 116 e E. TirUitiim.

(*) E. dodL (*) S. Tillem aliter. C) 11«» triMlre fadUter.

94 COHENTUM INFSRNI

Yiter dicere Yirgilius : flli mi, oportet considerare pcenas lofemiy quaa iafliguntur homini propter yicia. Nunc ordina sic literam. lUe Yirgilius rispose, a te convien tener aUro viaggio, scilicet quam istud quod tu incoepisti per mon- tem^ se moi campar (f esto luogo selvaggio, idest, si vis evadere de ista silva viciosa, et valle lacrimosa. Et hoc dixit Yirgilius pcichS lagrimar mi vide. Per hoc notat autor, quod vir sapiens est pius, et compatitur errori- bus aliorum, et libenter dirigit juvenes errantes suo con- silio, quando sperat eorum correctionem. Et subdit Yir- gilius rationem sui dicti dicens : che questa bestia per la qual tu gride, scilicet lupa, non lassa allrui, sciiicet ho- mines, passar per la sua via, idest per viam virtutis, quae est propria homini; et non solum non permittit eum transire, sed etiam tanlo lo impedisce che Fuccide, aliquando corporaliter, aliquando spiritualiter, et saepe avaritia occidit animam et corpus, ut jam dictum est^ et adhuc plus dicetur. Ed ka. Hic Yirgilius describit na* turam lupae pessimam^ dicens: et ista lupa ha naiura si malvagia e ria, idest malam in se, et nequam in alios, quia nocet sibi et aiiis^ che mai non empie la bramosa vogha, idest insatiabilem an^etitum. Est namque appeti- tus avari tamquam appetitus caninus, qui est morbus, ut dicunt physici, cum quis multum appetit et comedit, et tamen non convertitur in ejus substantiam {% Et addit : e dopo 7 pasto ha piu fame che pria, sicut hydropicus, quanto plus bibit, tanto plus sitit^ nam

Non satiare potest manus omnipotentis avarum.

MolH son gli onimaH. Hic autor ponit qperationem (^ istius lupae, dicens : moHi son gh ammaK, idest homines be-

(*) II 116, aggiunge q«i: potefll enim «Tarus assimilari giTpko, ^i eniit aa- rum ez terra, el tamen ez (fiiadam Batarali inWdia non permittit aliqvem tangere, et sic nec ipse, nec alius potitur. Et addit. (*) E. coapanitioBem.

CANTUS PROfUS. 66

stialeSy a cui s^ ommogKa, idest quibus adhaeret, tamquam uior. Et est pulcra traosumptio : sicut enim uxor non po- test separari a yiro, fiisi per mortem^ ita avaritia amantis^ sima conyux inseparabiliter (^) adhaeret multis yiris usquead mortem : ideo melius potest dici uxor quam amica : ideo magis proprie dixit s^ammoglia, et non s^amica. Et suIk dit (^ multiplicationem et incrementum hujus vicii dicens, e pA saranno ancora. Et tangit hostem istius lupae yentu- nmi(%dicenSytii/Eii che'l velbro verrd. Et breyiter yultdi- oere quod continuo ayaritia crescet^ donec yeniet unus yeltrus, idest canis, qui perdet eam ; quia enim autor assi- milayerat(^) ayaritiam lupae, ideo bene seryata methaphora appellat persecutorem ejus canem, qui naturaliter inimicus persequitur lupum, et ipsum expeiiit ab oyibus, et ssepe mactat Ita iste yeltrus expellet ayaritiam ab hominibus (^, et ipsam exterminabit cum doiore; ideo dicit^ che la fard morir con doglia. Sed quis erit iste yeltrus^ de quo(^) multi multa &lsa et firiyola dixerunt, de quo sunt tot conten* tioiies, tot opiniones ? Est ergo^ rejectis opinionibus yanis, ad istum passum arduum totis yiribus insistendum, et per eyidentiam C) est praenotandum quod Yirgilius similem passum ponit libro Bucolicorum Egloga quarta, ubi lo» quitur de quodam yenturo^ qui reformabit mundum^ et sttb quo erit aetas t^x et aurea, ubi dicit inter alia yerba :

Jam redit et Virgo, redeunt Satumia regna, Jam nova progenies coelo dimittitur atlo.

Haec litera Virgilii est ambigua ; unde multi dixerunt qood Yirgilius locutus est de Christo, sicut Augustinus^ qoi decimo de ciyitate Dei^ capituio XXYIII (\ dicit Yir^

(*) 116, inseparabills. (*) E. sobdit mulllplez incremenlum.

O iia^ ▼anlani. (*) 116, assiroilaTit.

(*) E. ab omnibua ei ipaam. (*) 116, de quo mifai mnlta.

(^ E. pro eTidentia. (*) 116^ XyUL - E. S4.

66 COMENTUM INFERNI

gilium non dixisse hoc a seipso, sed accepisse a Sibylla Gumana^ cujus carmina Yirgilius commemorat ibi. Si- militer istam opinionem autor noster tangit Pui^atorii capitulo XXII. Et forte quia Yirgilius fuit magnus astro- logus, et fuit parum ante adventum Christi, potuit prae- yidisse nativitatem ejus, et felicitatem illius temporis. Alii tamen dicunt quod Yirgilius fuit locutus simpliciter de Augusto ; alii de quodam alio. Unde Beatus Hierony- mus in prooemio supra Bibliam yidetur irridere primam opinionem : unde litera Yirgilii est indifferens, et potest trahi tam ad Christum, quam ad Augustum. Tamen credo quod simpliciter Yirgilius loquatur de Augusto, quem saepe yocat Deum, et inyocat in suum fayorem ssepe in libro Bucolicorum et Georgicorum. Modo ad propositum, Dantes, qui studet C) imitari Yirgilium, yoluit facere simi- lem passum ambiguum ; unde dico quod illud^ quod Dantes dicit de yeltro, potest intelligi de Christo, et (') de quodam principe futuro. Si intelligamus de Christo, tunc dicemus quod autor yult dicere quod ayaritia continuo inyalescet in mundo usque ad diem judicii, quando (^) yeniet Chri- stus, qui damnabit ayaritiam, et cetera yicia (^). Et hoc satis sonare yidetur, quia sumus in ultima eetate; unde mundus potest dici senex, et in senectute continuo cre- scit ayaritia ; et secundum istum intellectum exponemus sic literam : quesli non cibercL terra ni peltro, quia scilicet Christus non petet, nec promittet terrena^ yel pecuniam, sicut Antichristus faciet, ma sapienza, amore, e virtute; et hoc bene conyenit Christo^ qui est yera sapientia patris(^), amor, et yirtus. Et tangit locum suae originis dicens: e sua nazion sard tra Feltro e Feltro. Expone natio, idest apparitio Christi, quia large dicimus unum-

(') E. studuiL (*) S. Tel de quodam prindpe TeDtoro.

(■) S. donec TenieL (•) 116, et eomm Tida.

(*) 116, sapientia, amor et Tirtus.

CANTUS PROfUSk 67

quodque nasci quod de novo apparet: inter filtrum et filtrum, idest, inter coelum et terram, quia in aere Ghri- stus judicabit mundum. Et tangit singulare bonum, quod fociet dictus veltrus, dicens : di quella umile ItaHa fia sor kUe. Et hoc bene yidetur posse referri ad Ghristum ; vi- detnr enim velle scribere quod Ghristus salvabit illos, qui transiverint (*) per obedientiam Romanae ecclesiae, quae ecclesia debet esse humiiis, quia numquam claudit gre- mium redeunti. Quod autem loquatur de illa parte Italiae, statim declarat id quod sequitur, quia dicit, per cui morio la Vergine CandUa. Gonstat enim apud (^) Yirgilium quod Gamilla, Euryalus, Nisus et Turnus mortui sunt pro ea parte Italiae, ubi nunc est Roma^ ut cito plene dicetur. Et subdit persecutionem generalem, quam faciet veltrus de lupa, dicens: quesH, scilicet t;^/<ni5^ idest Ghri- stus, la caccerd per ogrd viUa, quia ubique ex omnibus terris damnabit avaros. Et dicit, finchi F avrd rimessa ndTinfemo; et hoc bene convenit Ghristo, imo videtur quod nuUi alio possit convenire nisi Ghristo. Quis enim potest remittere avaritiam in infernum, nisi ipse Ghri- stus? Et dicit : Id onde invidia prima dipartUla, quia sci- licet Dyabolus invidens felicitati hominis successuri in gloriam, quam ipse perdiderat, tentavit primos parentes; ex quorum (^ transgressione postea processerunt avaritia et cetera vicia ; et ista est communis opinio de (^) ista in- vidia hic. Si autem intelligamus de quodam principe Ro- mano futuro^ tunc dicemus quod autor vult dicere quod avaritia continuo crescet; avaritia enim praelatorum et pastorum (^) Ecclesiae, in quibus est fundamentum avaritiae, continuo crescet donec veniat veltrus, idest princeps, qui

(*) E. qui traosiTeniiit.

(*) \\%9 apnd ipfum Virgiliam.

(*) E. ez qaa transgreMiooe pottea aTaritla et centam Titia sarrexeraDL

(*) S. de ioTidia.

n it6, pastorum nostrv eccleii».

58 COMENTUM INFERNI

exterminabit eam cum dolore, quia scilicet perdet (^) et destruet ipsos pastores; et tunc sic exponam iiterantL Autor describit yeltrum a virtute, et dicit : terra ni peltro, idest res terrena, vel pecunia, non ciberd quesH, idest noa pascet istum principem. Et bene dicit peltro, est enim peltrum factum ex stagno (^) et ramo; quod est dicere : iste (^) princeps futunis non £siciet monetam falsam, sicnt aliqui (^) moderni principes, sicut ipse autor scribit de Philippo rege Franciae Paradi^ capitulo XYIIII; et iste princeps non violabit justitiam auro, et non vendet causas pauperum, yel libertates populorum, sicut modemi pri»- cipes et pontifices, immo contrarium faciet. Unde dicity ma sapientia, amore, e virtute ; suppie, pascet eum, quasi dicat: sed potius talis erit sapiens, yirtuosus, et amator justicise et libertatis, contrarius modernis. Et describit ipsum per originem suam (^), dicens : e sua nazion, idest natiyitas sard tra Feliro e Fellro, idest inter coelum et coe- lum. Et est pulcra et subtilis similitudo ; sicut enim filtrum caret omni textura {% ita coelum caret omni mixtura^ cum sit corpus simplex, non mixtum ; quasi dicat quod a bona constellatione coeli et bona conjunctione stellarum nascetur iste princeps. Si dicas ex quibus parentibus^ yel de qua patria, autor non specificat hoc; nec est de more astrologorum ita particulariter exprimere futura cum circumstantiis suis. Et ideo mihi yanum yidetur quod aliqui dicunt, quod iste yeltrus nascetur intra Feltrum, quod est in Romandiola, et Feltrum^ quod est in Marchia Tarvisina. Nec minus ridiculum yidetur quod alii (^) di- cunt, quod autor hic loquitur de magno anno. Et hic nota

(') E. disperdet et destnieL (*) E. stagno et metallo Yel rame.

(') S. e 116« hic princeps.

(*) £. aliqui domini et principes moderni.

1") S., £. e 116, ipsum ab origine sua, dicens: e sua ruuion $ar4,

(*) £. mix(ura cum sit corpus simplei:.

C) £. aliqui dicunt.

CANTUS PRIMU8. 59

toto animo quod hsec videtur ^era expositio istius iitene ; haec ^m fuit propria intentio autoris sive bona, sive mala, ut potest clare demonstrari in multis locis et ca* pitulis libri, et specialiter et expresse capitulo ultimo Purgatorii, ubi ipse autor dicit :

CK io veggio certamente, e pero 7 narro, A dame tempo gid stelle propinque.

Simiiiter Purgatorii capitulo XX exclamans contra ava- ritiam dicit:

0 ciel, nel cui girar par che si creda Le condizion di quaggih trasmularsi, Quando verrd per cui questa disceda?

Quasi dicat : quando veniet veltrus, per quem lupa re- cedat de mundo? Et dicit quod veniet cito Paradisi ca- pitttlo XXVU, ubi dicit :

Ma f alta providenza, che con Scipio Difese a Roma la gloria del mondo, Soccorrd tosto, si com'io concipio ;

et ita in multis aliis locis. Nota etiam quod autor videtur velie dicere idem, quod voluerunt alii multi, sive vere, sive felse, sdlicet, quod pastores ecclesiae deponantur a dominio rerum temporalium^ et sic avaritia flniatur in eis. Quod autem ipsi praelati sint subjectum et centrum ipsius avaritiae, dicit autor ubique per totum, et quasi aemper, quando facit mentionem de avaritia. Sequitur? di quetla umile Italia fia sahite; vult dicere quod talis princqps futurus erit principaliter salus Italiae, quia Italia maxime indiget reparatione, et potissime illa pars Italiae, ubi est Roma^ quia Italia hodierna die est maxime op- pressa, et subjecta tyrannidi, et quia in Italia solet esse fledes sacerdotii et imperii in ea parte, ubi est Roma.

60 COMENTUM INFERNl

Sed quare autor vocat Italiam humilem? Dicunt qui- dam quod Italia dicitur humilis ironice, idest per con-r trarium^ quia est maxime superba. Sed male ; imo ddbet capi proprie sicut litera sonat, quia hoc idem dicit ipse Yirgilius Eneidos libro secundo {% ubi dicit :

humUemque videnm

Ilaliam.

Et dicitur Italia humilis, idest plana vel mollis, pinguis, suavis, fertilis, mitis, dulcis^ tractabilis, ut per se patet; de cujus laudibus et praerogatiyis dicam plene Purgatorii yCapitulo VI, et alibi saepe. Et dicit : per cvi morlo la t>cr- gine CamUla; per hoc signanter explicat quod loquitur de illa parte Italia^, ubi est Roma ; manifestum est enim quod Camilia, et isti nominati, et alii multi mortui sunt pro parte praedicta, et manifestissimum (') est quod Roma maxime indiget reparatione, quae quodammodo (^) matrona potens, regina Urbium, nunc (^) proh dolor ! pro magna parte est serva et sclava omnium. Et nota quod autor ideo facit mentionem de mortibus praedictorum, ut tacite (^) innuat quod hic princeps futurus reparabit romanum imperium, quod olim ab ipso principio est tanto san- guine partum (^). Ne autem litera remaneat in aliquo dubia ex ignorantia facti, longam historiam brevi narra- tione perstringam, quae summatim attinget quodammodo totam materiam Yirgilii. Est ergo sciendum, quod sicut scribit Yirgilius YII Eneidos : rex Latinus jam senex re- gebat populos in pace in partibus Italiae tempore quo Eneas Trojanus primo applicuit ad Tyberim. Hic carebat mascula proie; habebat(^) unicam filiam yirginem no-

(') S. e tl6, tertio. E. libro primo. OS. manifegtain est.

(*) lt6 e £. quondam. S. qojB contra fuit matrona.

(*) S. nnnc Tero. (') E. ut caute innnat.

(•) S. emptom. f) S., E. e 116, aed habebet

68 GOBfENTUM INFERNI

vino sepulti, decrevit velle ire C) per Eneam ad Evai^ dnim regem; cui Euryalus* audacter se sociavit ad. omnia pericula toleranda (^)^ licet Nisus recusarei Isti ergo vere amici, una anima in duobus corponbus^ per se sic animati, et persuasi muneribus et promissis Julii Ascanii egregii juvenis, filii Enese^ et aliorum nobilium principum Trojanorum (\ exiverunt portam de nocte^ et invadentes castra hostium fecerunt magnam caedem de multis, et multa spolia rapuerunt more leonis saevientis in pecudes. Cum autem onusti pra^ (^) laete recederent^ occurrerunt a casu trecentis equitibus, qui veniebant ab urbe Latini ad castra Turni cum duce eorum, cui not^ men erat Yolscens, qui clamare coepit, et quaerere qui essent, et quo tenderent. Tunc Nisus et Euryalus nihii respondentes intraverunt silvam proximam, et continuo hostes circumdederunt silvam, claudentes umlique pas- sus et vias. Euryalus junior, detentus (^) a tenebra noctis et onere spoliorum^ non potuit evadere. Nisus vero, qui jam evaserat(^) a manibus hostium, retrospexit, nec videns amicum Euryalum, coepit retrocedere (^) ut quaereret eum, quem paulo post reperit interceptum (^) ab hostibus, et nesciens quid ageret, fluctuans animo, emisit telum, quo percussit in tergo quemdam equitem nomine Sulmonem^ qui statim ex vulnere mortifero(^) evomuit animam. Deinde emisso alio telo percussit alium equitem nomine Tagum in capite, et intransfixit(^^) per utrumque tempus. Tunc Yolscens dux, accensus ira C% non videns ex aliqua parte

(*) 116, ire ad ETandrum regem pro Enea. (*) E. toUeranda, qum Nisus non recusaret. (*) £. Trojanonim exbortattonibus, exi?erunt. (^ E. prsda retrocedereot, occurrunt.

{*) E. deceptus a tenebra. (*) S. CYaserat, retrospexit.

C) £. retrocedere et eum qiUBrere, qui paulo post reperit eum ab hostibut interceptum. (•) S. interceptum; ei nesciens.

(*} £. ex mortifero percussus Tulnere animam eTomit. ('*) S. e 116, transBxiL £. et ilium per utnimqQe tampoi tramrfixit. (") £. ira, couYertit ftirorem.

CANTUS PR1MU8. 63

aatorem harum mortium, (xmyertit furorem suum super Euryalum, et clamans (^), tu lues poenas amborum^ exten- debat ensem super eum. Nisus (^) statim exterritus, non ▼alens ulterius se celare, nec tantum (^) ferre dolorem^ coepit alta voce clamare :

Me, me, adsim qtd feci: in me cmverHte ferrtm:

ego sum.autor totius culpae, iste in nihilo deliquit: Tdntum infeKcem nimium dHeocit amcum !

Sed hoc non obstante ille dux Yolscens transfixit ense puicrum pectus Euryali, qui velut flos succisus ferro moribundus devenit ad terram. Nisus (^) impatiens morae, ingessit se furibundum in turbam hostium^ et petebat soium ipsum ducem inter omnes, et quamvis omnibus drcumstr^ntibusy immisit ensem fulmineum in os iliius vociferantis, et sic moriens ipse animam abstulit hostL Qno facto quasi tetus projecit se super amicum Eurya- lum morientem totus perforatus ab hostilms, et placida morte eiq[nraYit super corpore ejus. Ideo bene Yirgilius prorumpit (^) in laudem istorum duorum exclamans:

FortunaH ambo I si quid mea carmina possunt, Nutta dies umquam memori vos eooimet tevo.

His actis Rutuli detulerunt cum planctu Yolscentem du- cem (^) eorum mortuum ad castra C)^ et in castris etiam magnus planctus erat de morte occisorum a Niso et Eu- ryalo. Orto die Turnus armatus duxit exercitum armatum contra terram, et capita (^) Nisi et Euryali (^ affixa hastis

(*) E. claaiaiM, diceliat: lu luet. (*) E. Nims Tero lis ezterritiu.

(^ K. tantnm amld Euriali dolorem ferre, statim cceplt.

(^) E. Nimfl boc impatieiif» more leooit infeMit.

(') E. pronipiL (*) S. ducem suum mortuum.

C) £. caatra, ubl etiam. (*) E. et corpora.

(*) 116, Euryali.porUU et ottenaa tunt inlrlnflecit.

64 GOMENTUM INFERNI

cum magno clamore portata et ostensa sunt intrinsecis. Trojani e contra parabant se ad defensionem in parte sinistra, nam (^) a dextera habebant fluyium Tyberim^ et breviter post multa praelia hinc inde facta duo fratres Trojani, magni et magnifici, quomm unus vocabatur PandaruSy alter Bitias, assignati per Eneam ad custo- diam unius portae^ aperuerunt ipsam, invitantes sponte hostes ad intrandum^ stantes velut aitae turres armati contra ad defensionem. Turnus autem, qui ex aiia parte oppugnabat (^) terram, hoc audito^ ardens ira preecurrit ad portam Dardaniam contra superbos fratres, et occisis primo aliquot paucis, percussit Bitiam ardentem oculis et frementem animo cum lancea (^), et prostravit eum ad terram cum magno fragore, velut arborem magnam; et continuo Trojani perterriti versi sunt in fugam. Panda* rus autem, viso fratre suo (^) terribiliter prostrato, clausit portam magnis viribus, et excludens multos de suis, in- clusit Turnum, quem non perpendit inter turbam alio- rum. Tunc Trojanis trepidantibus, Pandarus accensus ira fraternae mortis coepit exprobare contra Turnum : tu non es nunc in aula reginee Amatae ad procandum (^) Lavini® filiae suae^ nec in medio Ardese patriae tuae, ubi propriis muris defendaris, sed inter castra inimicorum, nec ulla via poteris hinc exire. Turnus subridens respondit: si habes aliquid animosae virtutis, incipe pugnam mecum: certe tu poteris referre Priamo te invenisse hic alium Achillem. Et continuo erigens se, irruit in eum, et cum ense percussit in media fronte^ ita quod caput divisit in duas partes^ ex quo ille moriens corruit ad terram, utraque parte capitis ab utroque humero dependente. Trojani continuo versi sunt in fugam ; et si statim Turnus fuisset advisatus ad aperien-

(*) S. quia a dextera. ('} £. pognabat.

(*} 116, phalarica. (*} £. aao mortuo et terribiliter.

(') S. ad proTOcandam coniibimn LaTiniv.

CANTUS PRIMUS. 68

dam portam, et intromittendum suos, ille fuisset ultimns dies bello 0) et genti Trojanae, sed furor duxit eum in occisionem ho^tium. Tandem multis caesis, Trojani coepe- runt recurrere (*) ad persuasionem Seresti et Menesthei ('), principum Eneae, qui (*) exclamans exprobrabat eis ; quo ftigitis, miseri, quos alios muros habetis? Unus homo clausus inter moenia vestra an tantas mortes nostrorum dederit impune, et tot de melioribus miserit ad infer- num? Tumus paulatim cedens saltavit in fluvium, et sospes remeayit ad suos cum magna gloria belli, sicut postea Horatius Ck)cles fecit per multa sa^ula tempore quo Porsenna rex Tuscorum obsedit urbem. Post haec, sicut scribit Yirgilius in X, Eneas {% cum multis et ma- gnis auxiliis reversus est, et continuo Tumus duxit aciem contra eum, et post strages multorum t^ndem Pallas fliius regis Evandri, juvenis animosus, increpans suos ftigientes, obtruncavit multos ex hostibus probitate sua. Tunc Turaus (^, suorum funera cernens, irruit in Pallan- tem, velut leo C) irruens magnanimus in taurum fortem, et illum transverberavit forti hasta per medium pectus, et conlinuo rapuit illi prostrato baltheum, quo erat dn- ctus, qui postea fuit causa mortis ipsius Turai, ut statim dicetur. Viso succincte de Niso et Euryalo duobus sociis, et duobus aliis fratribus, maximis amicis Eneae, dicere restat nunc de Turao et Camifla (^) maximis inimicis ejus- dem, et primo de Camilla. Est ergo sciendum breviter quod, sicut scribit Virgilius in XI Eneidos, Metabus rex de gente Vulscorum, pulsus de Priverno, antiqua civitate

(*) £. belli ct gcn(is trojanc (') S. retroire.

(*} 116, e S. Screstri et Menestri. E. Scresti et Mnesthei.

(*} E. qui exprolmit eis dloentes: qao.

O S- fci deciino EDeldot, qvod Eneas com.

(*) E. Tumus suos occitos, et saomm.

C) 116, B. e S. leo magnniiHMn.

(*) 116, et Camilla. Est ergo sdeodam.

I.

66 GOMENTUM INFERNI

sua, ob invidiam (^) et superbam potentiam ejus, detulit secum unicam filiam infantulam inter ipsa preelia armo- nim, quam summe diligebat, et yocavit ipsam Camiilam a nomine matris, quae vocata fuerat CasmiUa; et non fidens intrare aut inhabitare aliquam civitatem, recepit se montibus et silvis, ubi nutrivit hanc filiolam suam lacte equino et ferino. Gum autem puella coepisset primo posse ambulare^ assuefecit eam equitationi, ve- nationiy saltibus, quam armavit sagittis et pharetra, et induit pelle tigridis (^). Ipsa vero servavit perpetuam vir- ginitatem^ nec unquam voluit habere virum. Ista ergo Camilla venit in subsidium Turni contra Eneam cum aii- quot aliis virginibus, et inter quas fuit una vocala Tar- peya, altera Tulla, et post multa gesta, tandem apud civi- tatem regis Latini nomine Laurentum^ pugnans viriliter, non ut foemina, spargebat suas sagittas contra Trqjanos; et etiam fugiens sagittabat a tergo adeo perite quod quot tela emittebat {\ tot dabat mortes hostibus. Demum post multas caedes ab ea factas, quidam eques Enese nomine Aruns(^) furtive secutus illam persequentem unum equitem gloriosum, et caute (^) percussit eam lancea {\ captata opportunitate temporis et loci, sub mamilla sinistra, et ipse, vulnere dato C)y subito aufugit perfusus gaudio et timore. Camilla inter manus virginum suarum manu propria extraxit de pectore telum^ ferro remanente inter costas :

Vtiaque cum gemitu fugit indignala sub umbrasi

Tunc una ex virginibus, nomine Opis, totis viribus tenso arcu percussit sagitta Aruntem^ qui continuo mortuus

(*) E. inTidiain, potentiamque ejus et saperbiun, detoliL

(*) £. pelle tigris. (*) S. emittebat, tot mortes hostilms inforebat

(*) S. Aruns armis ftirtiYe. (') S. e E. incaute.

(*) S. hasta, capta opportunitate. E. lanoea, capCa opportonilate.

C) S. iilato. E. riso Tulnere.

CANTUS PRIMUS. 67

est Mortua CamiUa, yirgines ejus arciferae et milites Tumi yersi sunt in fugam, non yalentes ulterius (^) su- stinere impetum Trojanorum, et sic miserabiliter truci- dati sunt sub oculis suorum, qui stabant (^) ad defensio- nem. Posses (^) tamen, lector, credere quidquid scriptum est de Gamilla esse forte (^) poetice fictum nisi haec ciyitas Priyernum (% quae (^) hodie extat in Campania, similem yirginem produxisset temporibus nostris. Fuit enim, re- gnante fiunoso rege Roberto, quaedam insignis yirgo, nomine Maria de Priyerno, ingens corpore, fortis yiri- bus, audax animo, potens armorum, quae patrem suum ab inimicis interfectum magnanimiter yindicayit, et ipsa ^m yelut noya Camilla numquam yoluit habere yirum. Unde regi Roberto yolenti tradere ipsam nuptui fertur reqxmdi^ quod si ipse haberet aliquem nobilem ex subditis suis, quem perdere yellet, mitteret ad eam. Minus ergo mirari debemus si yiri Priyernates olim in senatu Romano libere et magnifice responderunt; sicut {^) Liyius scribit (^). Post praelium praedictum Camillae, sicut scribit >^irgilius in XII, mortua Camilla, Turnus ultima despera- tione ductus, yidens animos regis Latini et Laurentinorum inclinatos ad Eneam, concurrit (^ in campo cum Enea, qui inyaserat ipsam urbem; in quem Eneas accensus ira irruit tota yi et conatu, et illum cum hasta in mo-

f } S. ampUiis. ('} 116, ia muris ad defensioiiem.

(^ 8. e E. Possel Umen. (*) £. forte poeticum et poetice.

(*} E. PriTerni. (*) 116, adhuc hodie.

C) S. sieot didt Titos LiTius et alii.— £. respondereat, sicut Lirius scribit

(*} 116 a^nnge: Capto PriTemo a Plautio consule, et prindpilms inter- ftelis, cum deliberaretur RomsD in Curia quid de reliquis PriTematlbus esset afaodnm, qoidam senator eis infestus petivit: qua poena digniestisT Tunc unos Primrnatum respondit ei: qua digni sunt qui censent se amicos libertatis. £z fM reaponsioiie senatorlbos indignatis, Plautius consol, ad placandam iram aonmiy pellTit: si Teniam Tobis dederimus, qualem pacem sperare possunius habere Tobiscum ? Et continuo ille idem respondit lleram : si bonam, fldelem et perpetnam, si roalam haud diuturnam. £z qua responsione tam libera, tam ani- ■losa, PriTemates non soluro imponltatem, sed et hliertatera consecuti sont.

(*) E. conrit in campo.

68 COHENTUM INFERNl

dum fulminis percussit in femore. Quo vulnere magnus et superbus Turnus decidit ad terram, et sulHto IkctuB parvus et humilis coepit Eneam suppliciter protensa manu dq^recari, ut misereretur senectutis patris sui Dauni^ et redderet ipsum vel vivum vd mortuum suis, confitens se vjk^um, et Laviniam, pro qua tot bella gesserat, esse uxo- rem ipsius Eneae victoris {% ot deponeret odium. Eneas autem pius revocabat ensem, sed videns cincturam Pat- lantis, qua Turnus cinctus erat, quam (^) detraxerat ipsi Pailanti, quando interfecerat eum, statim accensus (^) furore et ira infixit ferrum in pectore Qjus in vindictam Paliantis amici, et continuo Turnus cum indignatione et planctu emisit spiritum ; et in hac morte Torni Yirgilius finem facit suo operi EneidoruuL His breviter percursis pro declaratione literae, nunc est ad literam redeundum. Yirgilius ergo in narratione sua subdit persecutionem lupae dicens: quesH, scilicet veltrus, idest princeps ftitu- rus, la caccerd per ogni viUa, quia scilicet ubique ter- rarum deponet sacerdotes, in quibus fundamentaliter vi* get avaritia. Et dicit : fin cke t awh rimessa nelF infemo, quia scilicet exterminabit preelatos avaros, qui suis eu^ geotibus culpis ibunt ad Infernum : et dicit : Id onde m- vidia prima diparlilla. Sed quie fuit ista invidia ? Certe notandum est quod prlma invidia fuit diaboli^ quando voluit fieri similis Altissimo: sed ista non distinxit ava- ritiam ab aliis viciis in Inferno, vel non traxit avari- tiam ab Inferno, cum nondum esset avaritla neque Infer- nus. Secunda invidia fuit, qua diabolus tentavit hominem, de qua dictum est paulo supra, et ha^ etiam non fiiit avaritia, nisi forte lai^e sumendo, quia avaritia prqprie est circa substantiam et divitias. Tertia invidia fuit de

0 E. Tiotorii^ omni depotito odia

(') £. et quun ipte Turaus PiUanti j^ detrixeral quando illum iotecfecerat

") 116, reaccensus amore et ira.

CANTUS PRIHUS. 69

Chaiin et Abel, et ista invidia bene distinxit primo ava- ritiam; nam Ghaim motus invidia, stimulante avaritia diyitianim, mactavit Abel C\ quia yidit (^) ejus greges multiplicari; et de ista proprie loquitur hic autor. Omfio. Hic Yirgilius dat suum speciale consilium autori, con- cludens: omf io penso e discemo, idest decerno et con- cipio, per lo tuo megKo, idest pro salute et salvatione tua, che tu m segua, quia isia est tutior via, et sequaris me imitatione styli. Unde dicit: ed io sard tua guida, quia ego prius pertractavi de ista materia viciorum. Et dicit: e trarrotH di qui, idest liberabo te ab ista sylva et ab istis feris, per luogo etemo, quia scilicet ducam te primo per Infemum; unde infra dicit: porta Inferni: ed io etema duro. Et subdit : dove, idest, in quo Infemo, ttdtroi le strida, quia ibi est fletus et stridor dentium, disperate, scilicet desperatoram hominum, qui desperan- tes non redierunt ad Dominum Deum ; vel quia despe- rant veniam et finem, quia in Inferno nulla est redemptio. Et dicit : vedrai gU antichi spiriti, quia {% scilicet, pecca- verunt ab initio seculi citra, dolenti, quia ubi poena, ibi dolor ; et adeo dolent et desperant, cke la seconda morle dascun grida, quasi dicat: quod quilibet vellet iterum mori, si posset, ut, scilicet, poena finiretur, sed anima immortalis mori non potest. Nec dicas, sicut aliqui dixe- runt, quod autor vocet hic secundam mortem diem judicii; nam damnati talem mortem non vocant, nec optaut sibi, quae augebit et duplicabit sibi poenam. De qua tali morte loquitur Augustinus de Givitate Dei, di- cens : prima mors, scilicet corporalis, nolentem animam separai a corpore ; secunda mors, scilicet aeterna, notenr- lem animam retinebit in corpore, scilicet post diem ju-

(*) S. Abel fratrem saum, quia.

(^ E. <iaia ridebat gregem illius maltiplicari.

(*) llf, qoi Milicet

70 COHENTUM INFERNI

dicii. Et intellige quod damnati optant mortem contra naturalem appetitum, urgentibus poenis; unde Bo^us in tertio : nam scepe mortem, urgentibus causis extra (^), quam natura semper reformidat, interdum voluntas amr plecHtur. Deinde Yirgilius promittit se ducturum ipsum per Purgatorium, dicens : poi vedrai color che son con- tenU, quasi dicat: deinde immediate, visis suppliciis dam- natorum ^Bternaliter in Inferno, ducam te per Purga- torium, qui locus est temporalis et finitus ; unde in fine Purgatorii dicit ipse Yirgilius autori, volens recedere ab eo : fo temporaJ fuoco e F etemo, Veduto hai, figHo. Et vide quod large appellat focum omnem poenam Pur- gatorii, quia ignis est ultima poena Purgatorii, sub qua sunt cetera^ poenae. Et assignat causam quare sunt con- tenti, perchS speran di venire, quando che sia, alle beaie genti, idest, quia sperant, finita poena ad certum tempus purgata culpa, pervenire ad infinitam gloriam beatorum. Et istud est etiam verum de Purgatorio morali, quia positi in poenitentia contentantur, quia sperant per pur- gationem talem, quam voluntariam (^) ferunt, pervenire tandem ad perfectum statum virtutis, et per conse- quens ad beatitudinem. Deinde dicit Yirgilius: Beatrix ducet te ad Paradisum, si voles; unde dicit, cUle quaH, sciiicet, ad quas gentes beatas, poi, scilicet, visis g&Df tibus purgatis temporaliter in Purgatorio, se tu varrai saJire, quia bene poteris, &cta speculatione damnatorum et purgatorum, anima fia a dd pii^ di me degna, sci- licet Beatrix. Et notanter dicit pi^ degna, quia est opus m^uoribus alis, quam habeat Yirgilius, idest ratio na- turaiis, ad volandum ad locum tam excelsum, de quo nihil viderunt antiqui magni philosophi et poetaB. Ideo bene dicit : con lei, scilicet cum ipsa Beatrice, ti lascerd

(*) £. caosb extremjs, quam et nalura. (') £. Tolontarie.

GANTUS PRIMUS. 71

nel mio partire, ut patebit in flne Pui^torii. Et subjun- git causam, quia scilicet fuit infldelis, et ignorayit sacram theologiam; unde dicit, che, idest, quia quelF imperadar che lassik regna, scilicet Deus, qui imperat in cobIo illis gentibus beatis, quae parent obedienter mandatis suis, sed damnati sibi rebelles habent imperatorem suum Lu- ciferum, qui describitur finali capitulo Infemi, ubi dici- tur : Lo imperador del dolaroso regno ; imperator ergo aetemi regni, non mol che in sua cittd per me si vegna, quae civitas gloriosa describitur in flne Paradisi in forma candidffi rosae. Et ecce quare non vult, percKio fui ribeh- lante a ta sua legge, quia scilicet non credidi creationem (^) mundi, nec incarnationem Ghristi, nec alia necessaria ad salutem. Et subdit latam potentiam istius imperatoris, qui imperat ubique in coelo et in terra, sed maxime ostendit potentiam suae msyestatis in coelo. Unde dicit in tatte parti impera ; nam et diabolus, tortor damnatorum^ est subditus sibi, sicut potestas carceratorum domino, qui facit voluntatem domini, juste infligendo poenas me- ritas unicuique : e qtdvi regge, scilicet in coelo. Unde di- cit : quivi S la sua cittade e V alto seggio, idest excelsum solium ; et intellige, sicut dicitur Purgatorii capitulo XI : Non drcoscriUo, ma per piu amore ; et primo capitulo Paradisi : Nel ciel che pik della sua luce prende. Ideo pro- rumpit in exclamationem : 0 felice colui, cui ivi elegge! Oht, idest, dico felicem illum, quem eligit sibi civem iUius civitatis aeternae. Et io. Hic ultimo autor breviter ponit effectum bonum, qui nascitur ex consilio Yirgilii, quia scilicet Dantes ipse acquievit consilio, et acceptavit promissum auxilium. Unde dicit: ed io a lui, idest, ego, supple, Dantes, dixi ipsi Yirgilio adiurative (^) : o poeta, io H richieggio per quello Dio che tu non conoscesti, scilicet

(*) E. e 116, creatorem. (') 116, admiratiTe.

72 GOMENTUM INFERNl

omnium creatorem, sive Ghristum, che ta m meni Id dove or dicesti, scilicet per Inferaum et Purgatorium, si cK io veggia la porta di san Pietro, idest portam Para- disi, cujus custos (^) ponitur Petrus, e color che ta fai coianlo mesti, idest tristes, scilicet damnatos aeternaliter in Infemo. Nunc redi supra: accib cKio fugga questo nuUe. In hoc tangit causam finalem higus operis, siye istius libri, scilicet ad fugiendum vicia et peccata in se, et in aliis : e peggio, scilicet damnationem aetemam, quae sequitur ad vitia. Et subdit effectum petitionis dicens: allor si mosse, idest tunc coepit (') descendere ad specu- lationem vitiorum conceptam. Et sic claudit primum ca- pitulum prooemiale.

(*) S. est castos sanctus Petrus. (*) S. iocoBpit.

73

CANTUS SECUNDUS, in quo tractatur sicut Dantes invenit VirgUiumj et sicut Virgilius fecit se ttUum de itinere propter 8ecurit<xtem trium dcminarum de ipso cantantium in codesti Ouridt^ et sicut JBeatrix misit VirgUium in adiutorium Dantis.

L

fo GioHNo $e rCandava e Faer bruno. Postquam in prsM^enti primo capitulo prohemiali autor noster fecit propositionem, in qua tetigit (^) locum, tempus, et cau- sam motivam istius (^) operis, et impedimenta occurrentia sibi (^ in succursum Yirgilii, nunc consequenter (^) in isto secundo capitulo similiter prohemiali more poetico facit suam invocationem. Et dividitur istud capitulum in qua- tuor partes generales ; in prima quarum describit horam temporis, scilicet finem diei, et facit suam invocationem. In secunda movet dubium Yirgilio de insufficientia sua ibi : lo cotmnciai. In tertia Yirgilius removet dubium ibi : S^io hoben latua parola. In quarta autor ponit effectum et regraciatur Yirgilio, et commendat(^) qui misit eum ibi : qual i fiorettL

Ad primum dico quod autor tendens ad processum promissi itineris describit horam temporis dicens : Lo gior- no. Sed antequam descendam ad expositionem literae hic oritur dubitatio, quomodo autor tam cito pertransiverit (^) unam diem ; nam in praecedenti capitulo dixit quod flebat mane ; nunc vero dicit quod fiebat nox, cum tamen non videatur stetisse per totum Infernum ultra tres dies natu- rales. Respondendum breviter quod autor multum tem- poris expendit deliberando utrum aggrederetur tantum

(*) £. e 116, Un^t (') £. hvdiu operit.

(*) 116, £. e S. sibi, et toccursum. (*j £. conTenienter.

(*) £. ipMim ifai. («) £. pertransiTerat.

74 COMENTUM INFERNl

opus quod excogitaverat, nec ne; unde in praecedenti capi- tulo dixit: CKio fuiper ritomar ptii voUe volto, ut plenius declarabitur in presenti capitulo. Nunc ad literam yeniens dico quod autor vult sentencialiter hoc dicere, quod istud tempus nocturnum, quod est naturaliter deputatum ad quietem mortalium, sibi uni erat principium duplicis la- boris, scilicet corporalis et mentalis. Corporalis quidem propter asperitatem itineris: mentalis propter multiplicem acerbitatem penarum, quas visurus et descripturus erat, non sine magna compassione, ut ssepe patebit in multis locis istius Inferni. Et de rei veritate corpus et anima autoris laboraverunt in poemate isto, sicut ipse saepe testatur expresse, et praecipue Paradisi capituk) XXV (^)^ ubi loquens de isto suo poemate dicit :

Al qual ha posto mano cielo e terra, E che m' ha fatto per pik armi macro.

Sed hic statim oritur aliud dubium. Gum autor fe- cerit suam visionem adveniente die, cur nunc(^) intrat viam adveniente nocte? Dicendum breviter quod autor signanter et proprie ponit tempus nocturnum in introitu Inferni, ut tale tempus correspondeat proportionabiliter (^ tali loco ; nam sicut nox est tempus tenebrae, cecitatis, et peccati, ita Infernus est locus penae, caliginis (% et igno- rantiae. Praeterea, quia adveniente nocte sol recedit a no- bis, vel subtrahit nobis lucem, ita nunc autor descendens ad Infernum, ubi non lucet sol, merito fingit (^) solem rece- dere. Unde ascendentibus ad Purgatorium sol oritur, ut patet primo capitulo Purgatorii ; descendentibus in (^) Iih

'*) E. el prscipue cantn 25 dicit, ubi loquens de isto poemate sic expreult.

;') 116, cur nunc intraTit.

;': 116, respondeat proportionaliter. £. proporlionaliter.

('; S. pen», calamiutis. (•) 11«, figurat.

(*) 116, vero in. S. deacendentibus Inrernum.

CANTUS SECUNDUS. 7B

feraum sd occidit C). Nunc ordina sic literam : Lo giomo 9en'andava, idest dies declinabat, e Faer bruno, scilicet crqpusculam noctis, togUeva gh animai, quia adveniente nocte comuniter omnia animalia dant se quieti, cke sono tti terra, idest in mundo, quia volatilia, aquatilia i^\ gressi- bilia, reptilia, de le fatiche lor, secundum diversa f ) studia naturarum. Et dicit: Ed io sol uno. Notanter dicit sol, quia quamvis aliqui inyigilarent(^) circa yaria opera et stu- dia, nullus tamen(^) circa istam materiam nisi solus autor. Vult ergo dicere: cum communiter homines(^) darent se somno et quieti, quia erat tempus yeris, ego solus in- Tigilabam circa istud opus laboriosum, m' apparecchiava a sostener la guerra, scilicet purgatorium(^) contra yicia et ignorantiam extirpandam in se et in aliis. Unde nota quod nunquam Scipio yel Caesar assumpsit acrius bellum, nec contra tam infestos hostes, sicut nunc autor (^); nec Marius aut Titus gloriosiorem triumphum duxit, quia uterque yicit hostes remotos et externos, iste yero propinquos et intraneos, sciiic^ passiones animi et yicia, quee subjecit fortiter et prostrayit pedibus suis. Et ecce (*) duplicem pugnam, scilioet, si del cammo, idest tum materiae su8e(*^) de qualitate rt penalitate yiciorum, e si della pietate, quia humanum est compati erroribus hominum, ut sepe yidebis in isto libro, che, idest quam guerram, sive pu- gnam, rilrarrd la menle, idest poetice repraesentabit, che mm erra, idest, quae mens non yacillat per somnia yana, at jam patuit in praecedenti capitulo.

O musa. Hic autor, praemissa descriptione temporis, fjBtcit suam inyocationem. Sed ad clariorem intelligentiam

(*) E. ooddit; ut obi. Ordioa ergo sic.

(*) E. aqoatica. (*) S. direnitateiD oatorarum.

(^) 116 e E. Tigilareot. (') E. tameo erat eirca liaoc oMteriam.

(*) 8. e £. omoet. H E. pogoam cootra licia.

(*) S. aotor, qoia oterqoe illorom. £. oec Marios oec Cyms glorioaiorem triompiiam doxit qoaodo ficit.

(*) llfy' fll certe. (**) 11«, maleriv ataompt».

76 GOMENTUM INFERNI

hujus literae est(^) breyiter notandum, quod autor consi- deravit tria maxime necessaria sibi ad perfectionem sui operis ; quorum primum est scientiae profunditas vel uni- versitas: secundum, intellectus perspicacitas: tertium, me- moriae viyacitas. Primum tangit cum dicit, o musa : secun- ^dum, cum subjungit, o ailo ingegno : tertium, cum subdit, 0 mente. Et ista tria autor fidenter inyocat in suum subsidium : fuit siquidem ipse mirae capacitatis, perspicui intellectus, altissimi ingenii, et subtilis inyentionis ; ciyus animi qualitatem corporis effigies mirabiiiter arguebat Fuit namque hic yenerabilis Dantes staturae mediocris, et cum ad maturam peryenisset aetatem ibat aliquantulum curvus, incessus ejus erat gravis et mansuetus; habitus honestissimus, conyeniens professioni suae; yultu longo, naso aquilino, oculis grassiuculis (^), maxiilis grandibus, labio inferiore msgori, colore fusco, capillis et barba densis, nigris, et crispis, facie semper melancolicus, meditabun- dus, speculatiyus. Accidit ergo semel in nobili ciyitate Yeronae quod jam sua fama (^) yulgata, et Infemo pu- biicato, dum transiret per unam yiam ante portam, ubi erant multae dominae congregatae, dixit una earum yoce submissa, ita tamen ut audiretur: videle iUum qm vadit in Infernum et revertitur {^) cum sibiplacet^ et reportat kuc nova de fds, qui sunt ibi. Respondit alia : verum dicis (^) ; nonne vides quomodo habet barbam crispam propter caiorem, et colorem fuscum propter fumum quod (^) estibi?iye quo Dan- tes risit, qui tamen raro, yel numquam ridere solebat. De ejus yita yaria et adyersa fortuna, quia ipse saepe scri- bit in hoc libro, dicetur alias {^) suis locis. Nuuc ad literam

') S. est sciendum. 116 e £. prfenotandnin. {*) £. grossiusculis.

f'} S. 8ua fama bona Tul|pita. £. fama yulgata, et Infemo per eum de- flcripto publicato.

(*} £. reTertitur inde cum sibi placet et reportat «dhvc.

(•} 116, cerle Yerum dicU. (•) £. qui est ibi. C) 11« E. alibj.

CANTUS SEGVNPU9. 77

dicit autor: o musa, idest, o scientia poetica. Et nota quod aliqui textus habent, o muse, in plurali ; sed credo quod melius dicatur, o musa, in singulari, quia autor imitatur (^) Yirgilium suum, qui in principio Eneydos(^) incipit slc: Musa, mM causas memora. Ita et Homerus, quem Yirgilius sequitur l^)j in principio Odysseaa dicit : Dic mM, Musa, virum. Similiter in principio Uiados dicit ; Iram pande ndhi Hea. £t sic vide quomodo autor invocat in generali (^) musam, quffi continet novem musas. Aliqui tamen vo^ lunt quod possit etiam intelligi in speciali anthonoma-* sice (^) de musa principali, scilicet Calliope, quae est Dea ek)queatiae, et dicitur regina musarum, quam autor iih vocat nominatim in principio Purgatorii, ubi dicit : E qm CaiUopea alquanto surga. Quae autem sint istaB musaB, et quot, et quod earum officium, dicam specialiter eodem capitulo primo Pui^atorii. Et dicit : o alto ingegno, idest profuiidum ; est enim ingenium naturalis vis animae ad aliquid cito inveniendum et percipiendum. 0 mente. No- tanter dixit mente, potius quam memoria; nam mens simpliciter et proprie loquendo de se semper est bona; memoria vero potest esse prava {% Unde Augustinus de Qvitate Dei, libro YU (^): Quis enim dubitet esse meHus habere bonam mentem, quam memoriam quantumcumque ingentem ? Nenyo enim malus est qui bonam habet mentem ; quidam vero pessimi (^) memoria sunt mirabiti, tanto pe- jores, quanto minus possunt quod male cogitant obHvisci, Che scrivesti, scilicet, in cellula memoriali notasti, cid cK io vidi, scilicet, cum oculo intellectuali in ista specu- latione mea; qui si parrd la tua nobiUtate, quasi dicat: in ista tam nobili materia, quam nuper assumpsi descril)en-

(') S. imiUt. (*) 116, Eneydomm ioTOcat sic.

(*) S. sequitiir Virgilium qui. (^) S. in liiBguliuri.

(") E. anthonomaslice. (*) 116, sepe priTa.

C) 116, libroVUl, cap. UL Qm's enim dubiUt eiie meliaa. (*) 116, pesaimi habent memoriam mirabilem, tanto*

78 COMENTUM INFERNl

dam, patebit clare si tu es vere nobilis C) et mirabilis, in qua ostendes altam potentiam tuam. Et hic nota, lector, quod nescio videre quod aiius poeta unquam tam ma- gnifice, tam fidenter fecerit invocationem suam, per quam ostendit quod habuerit (') magnam fiduciam sui dum in«- Yocat vires scientiae, intelligentiae, et memoriae.

lo cominciai. Ista est secunda pars generalis, in qua autor movet dubium Yirgilio de insufficientia sua. Ad cujus rei intelligentiam est bene praenotandum quod ista questio et contentio, quam Autor fingit se hic facere cum Yirgilio, non est aliud quam quaedam lucta mentis et re- pugnantia inter hominem et rationem. Examinabat enim autor intra se vires suas, et arguebat et objciebat contra se: tu non es Homerus, tu nonVirgilius; tu non attinges(^) excellentiam famosorum poetarum, et per consequens opus tuum non erit diu in precio ; imo, sicut dicit Horatius ad librum suum, cito portabitur ad stationem, et lacera- bitur ad dandum saponem. Unde autor incoeperat primo scribere literaliter, postea scripsit vulgariter. Talem lu- ctam mentis expertus sum in me ipso antequam aude- rem scribere super librum istum tam universalem. Hic autem oritur quaestio, quae solet sepe fieri et merito: quare, scilicet, vir tantae literaturae et scientiae scripsit vulgariter et materne? Dicendum breviter(^) multis de causis : primo, ut pluribus proficeret, et maxime Italicis, qui prae ceteris in poeticis delectantur, imo quasi soli. Si (^) enim scripsisset literaliter, non profecisset nisi lite- ratis, nec omnibus literatis, sed paucis. Fecit ergo opus nunquam factum, in quo literatissimi et sapientissimi viri possunt speculari. Secundo, quia autor, videns liberalia

(') S. notabjlis et mirabilis. 116, nobilis, in qua. (*) E. habuit. (•) £. aUingis.

(*) S. quod hoc feclt multis. (') S. unde si scriptitaet. £. si autem scriptisset.

CANTUS SECUNDUS. 79

studia, potissime poetica, esse deserta a principibus et nobilibus, qui principaliter solebant in poeticis delectari, et quibus opera poetica solebant olim intitulari, et ob hoc opera Yirgilii et aliorum excellentium poetarum jacere neglecta et despecta, cautius et prudentius se reduxit ad stilum yulgarem, cum jam literaliter incoepisset sic:

UlUma regna canam, fhndo contermina mundo, SfmHbus qucB lata patent, quce premia solvunt Pro meriUs cuicumque suis etc.

Alii tamen et multi comuniter dicunt, quod autor co- gnovit stilum suum literalem non attingere ad tam ar- duum tbema; quod et ego crederem, nisi me moveret autoritas novissimi poetaB Petrarc^, qui loquens de Dante scribit ad yenerabilem praeceptorem meum Boccatium de Certaldo: Magna mHd de ingenio gus oppinio est potuisse eum omnia, quibus mtendissel. His breyiter prae- missis nunc ad literam reyertamur. Dicit autor : lo co- minciai, supple, loqui, et dicere, poeta, che me guidi, idest, 0 Yirgili, qui es dux et ductor meus, guarda la mia virtk, scilicet, yirtutem intellectualem et scientiam, se ri possente, idest sufBciens ad tantum opus et onus, nanzi che tu me fidi, idest antequam ex fiducia me committas, air aUo passo, idest, ad altam materiam, sicut consulit Horatius in Poetria(^), ubi dicit:

Sumite materiam vestris qui scribiHs cequam Viribus etc.

Tu dicL Hic autor excludit responsionem(^, quam pos- set facereVirgilius ad exhortationem ejus, quia enim posset dicere Yirgilius: quare non potes ire ad Infernum? Nonne

(*) 8. poetiia tiu, dicens.

(*} 116» tX destniit rationem, quam poisit E. excladit rationem quam posaet.

8(^ COMENTUM INFERNI

ivit Etieas secundum meam flctionem, et Pautus secttn^ dutn veritatem fidei ? Hoc removet Dantes ; et primo ai^ gttit quod Eneas (^) non debet trahi in exemplum. Et br^ yiter vult dicere: non valet quod tu inducis poetando qilod Eneas sub ductu Sibill® ivit (^) ad